🦁 Esma Nın Yanına Yakışan Isimler

Nitekimeserin o kısmını Esma-i Hüsna Şerhi adıyla bu seriden yayınlamıştık. Lakin İbnü'l-Arabi'nin bütün metinleri içerisinde bu bölüm kadar ilahi isimler ve insan irtibatını ele alanı yoktur. Muhtemelen bütün İslam düşüncesinde böyle orijinal bir üslup ve yaklaşımla 'ilahi isimler' bahsi ele alınmamıştır. Dizininana karakterlerinden olan Halit Ergenç, Meryem Uzerli, Nebahat Çehre, Okan Yalabık, Nur Fettahoğlu ve Selma Ergeç gibi ünlü oyuncuların yanında, Selim Bayraktar ve Burcu Tuna gibi kamuoyunca fazla tanınmayan oyuncular da dizide yer almaktadır. Ana karakter Halit Ergenç'in canlandırdığı rol Kanuni Sultan Süleyman'dır. Hz Esmâ ve çocukları Hz. Ca’fer (r.a)’ın yolunu gözlüyorlardı. Şehid olduğundan haberleri yoktu. Fahr-i Kâinat (s.a) efendimiz evlerine geldi. Çocukları sordu. Esmâ (r.anhâ) çocukları Efendimizin yanına getirdi. Şefkat ve Rahmet Peygamberi Efendimiz onları bağrına basıp öptü. Başlarını okşayıp kokladı. Esmaül Hüsna Esma-ül Hüsna "En güzel isimler" demektir ve Allahu Teâlâ'nın (cc) Peygamber Efendimiz (sav) tarafından kendisine dikkat çekilen dok­san dokuz ismi olarak anılmaktadır. Şimdi rastgele bir Müslüman'a "Allah'ın (cc) kaç tane ismi vardır?" diye sorsak bize hemen "doksan dokuz tane vardır" diye cevap verir. Allah’ın isimleri (Esma-i hüsna) – Dinimiz İslam. Yani az da olsa, Allahü teâlâya yakışan başka isimlerle çağırmanın da caiz olduğunu söyleyen âlimler var demektir. Esma-i hüsnâ dan olmadığı halde, Mevla, Rab, Nasır, Galip, Ekrem, Allahü teâlânın ismi olarak Kur’an-ı kerimde kullanılmıştır. Bâzı âlimler, bu ikinci te'vîli tercih ederek mânayı şöyle ifade etmişlerdir: "Allahım, ben amelimle lâyık olmasam da sen bana, (şanına yakışan) bir fazlınla mağfiret eyle". 4-Âlimlerden cevâmiu'lkelîm ihtiva eden matlub duaları sormak müstehabtır. Ancak duanın, namazın neresinde yapılacağı hadiste tasrih edilmemiştir. Bifurcatiotracheae bifurcation of trachea - medicine.en-academic.com. Riskli yerlerde deprem önlemi yok.Bifurcatio tracheae Erkunt mesleki eğitim merkezi Erkunt mesleki eğitim merkeziThe carina of trachea is a cartilaginous ridge within the trachea that runs antero-posteriorly between the two primary bronchi at the site of the tracheal bifurcation at the lower end of the trachea (usually basketi bilir futbolu bilir voleybolu bilir atletizmi bilir modayı bilir thy niye öyle gitti onu da bilir Damla & Katre. Gizem & Nihan. Neşe & Sevinç. Anlam olarak birbirini tamamlayan isimler. İsimler fonetik olarak birbirine çok benzemesin diyorsanız, anlam olarak birbiriyle bağlantılı olan isimler seçebilirsiniz. Esra & Miraç. Esra, Hz. Peygamberi'in miraç hadisesindeki gece yolculuğuna verilen isimdir. Miraç & Burak. İsimler konusunda dikkat edilen önemli bir husus, Kur'an'ı Kerim'de geçip geçmediğidir. Bazı ebeveynler, Kur'an'da geçmeyen isimleri çocuklarına vermek istemeyebilir. Eslem ismine bakacak olursak, Kur'an'da geçmektedir. Eslem ismini Kur'an'ı Kerim'de 3 farklı surede görebiliriz. Bu sureler; Bakara, Saffat ve Nisa Sureleridir. Moda, Moda Blogu, Trendler, 2012 Modası, Sobahar-Kış Modası, Moda Trendleri, İlkbahar-Yaz Modası ile ilgili bir blog Tuba Büyüküstün sevişme sahnesi izle ve daha fazlasını seyredin. Hatice Tuba Büyüküstün (d. 5 Temmuz 1982, İstanbul), Türk oyuncudur. Tuba Büyüküstün 5 Temmuz 1982 tarihinde İstanbul'da doğdu. Anne tarafından Kırım göçmeni, baba tarafından ise Girit göçmeni kökenlidir. [1] İstanbul Özel Doğuş Okulları'ndan ve TVGG. Sahra isminin anlamı ne diye çok kapsamlı bir araştırma yaptık. İsmin anlamını öğrenmekle kalmayacaksınız aynı zamanda isim ile ilgili ilginç bilgiler de öğreneceksiniz. İsmin karaktere nasıl bir etkisi olduğunu göreceksiniz. Çeşitli analizler, Kuran’da geçiyor mu, isim kader sayısı, isim ebced değeri ve çok daha fazlası…Sahra İsminin İstatistikleriSahra ismine ait Türkiye’deki istatistik bilgileri ve temel bilgileri sıralayalım;İsmin kökeni Arapçaİsmin cinsiyeti Kızİsmin renk sembolü PembeKişi sayısı 2310Kullanım oranı 2333Harf sayısı 5Kuran’da geçiyor mu EvetSahra İsminin Anlamı Nedir?Sahra isminin anlamı hakkında yaptığımız kapsamlı araştırmanın sonuçlarını ova, kaya, Kehf 63, Lokman 16 ve Fecr 9. ayetlerde ismine uygun isimler Sahranur, Zehra, MihraSahra isminin Kuran’daki anlamı İsminin AnaliziSahra isminin analizini yaparken Sahra ismindeki her bir harfin bir karakteri temsil ettiğini belirtelim ve karakter analizini verelim;S Hayalperest A Atılgan-enerjik H Sakin ve durağan R Sert yapıya sahip A Atılgan-enerjikNot Kendiniz İsim Analizini Yapın!İsim Özelliklerinin YorumuHayal kurmayı sever ve hayallerinin peşinden gider. Çok girişken yapıya sahiptir ve etrafa enerji saçar. Olaylar karşısında sakinliğini koruyabilir. Genellikle durgun bir görüntü verir. Sert bir mizacı İsminin NumerolojisiSahra isminin numerolojisini ise alfabede her bir harfe karşılık gelen rakamlarla yapıyoruz;S 22 A 1 H 10 R 21 A 1+………… 55Numerolojik değeri aynı olan isimler benzer karakteristik özellikler İsminin Kader Sayısı ve Uyumu123456789ABC-ÇDEFG-ĞHI-İJKLMNO-ÖPQRS-ŞTU-ÜVWXYZSahra isminin kader sayısı nasıl hesaplanır, nelere dikkat edilir kısaca açıklayalım. Öncelikle biz burada sadece Sahra ismine ait kader sayısını hesaplayacağız. Ancak Sahra isimli kişiler kendi kader sayılarını hesaplarken kendi soyisimlerini hesaplamaları gerekecek. Aşağıdaki örnekteki gibi soyisimlerindeki harflere karşılık gelen rakamsal değerleri de hesaplamaları gerekecek. Yandaki tabloya bakarak her harfe karşılık gelen rakamsal değeri alarak isim ve soyisimlerini birlikte isimli kişiler hem isim hemde soy isimlerine karşılık gelen rakamsal değeri yazarak aşağıdaki gibi toplamalılar. Aşağıda sadece Sahra ismi için biz bu işlemi = 1+1+8+9+1 = 20 = 2+0 = 2 kader sayısıSahra isminin kader sayısına göre özellikleri şöyledir;” Sezgileri kuvvetlidir. İş birlikçidir ve aşırı duyarlıdır. Tasarım ve kavrama yeteneği vardır. Bu insan hem barış yanlısıdır hemde sevgi doludur. Eleştirici biridir ve ortaklık için en çok idealdir. Detaylara fazla takılıp kalmamalı ve yalnız kalmamaya özen göstermelidir.“UYARI Sahra isimli kişiler soyisimleri de kullanarak kader sayılarını hesaplayıp, aşağıdaki linkten kader sayısının açıklamasına bakmalıdır. Ayrıca bkz İsim Kader Sayısı BulmaSahra isimli kişiler sevdiği insanla isim uyumu da analiz Kader Sayınızı bulun ve daha sonra aşağıdaki isim uyumu analizi sayfasından isim uyumunu bkz İsim Uyum AnaliziSahra İle İlgili Akrostiş ŞiirlerSevdam seninle başlar Aşk ateşim seninle söner Hayat seninle anlam bulur Renkler seninle canlanır Aşk seninle karşılık bulurAdmin GGHaydi! Siz de bir akrostiş şiir Şiir Her dizenin ilk harfi yukarıdan aşağıya doğru okunduğunda ortaya bir isim çıkacak biçimde yazılmış İsmi Konulabilir Mi?Sahra ismi içerdiği anlamlar bakımından hiçbir sakınca içermemektedir. Bu yüzden yeni doğan bebeklere Sahra ismi koymanın hiçbir sakıncası En Popüler İsimleriSahra ismi caiz mi?Sahra ismi dini açıdan caiz mi, Sahra ismi İslami açıdan sakıncası var mı diye bakalım. Yaptığımız incelemeye göre Sahra ismi hiçbir sakınca Efendimiz Hz. Muhammed isim koymak hakkında şu hadisleri buyurmuştur“Çocuklarınıza ilk hediye ve armağanınız ona güzel ad koymanızdır.” “Çocuğun babasının üzerindeki hakkı, ona güzel bir isim koymasıdır…”Kuran’da Geçen İsimler – Dini İsimlerSahra İsminin Ebced DeğeriEbced Değeri Nedir? Arap alfabesindeki her bir harfin temsil ettiği bir rakam vardır. Bir ismin ebced değeri ise isimlerin Arapça yazılması ile hesaplanır. Bu sayede her bir isimdeki harflerin rakamsal toplamı hesaplanır. Elde edilen bu sayısal değer ise ebced değeridir. Bu ebced değeri yorumlanarak gizli bilgiler ve şifreler ortaya isminin Arapça yazılışı صحراءHarflerءارحصEbced Değeri11200890Sahra isminin Ebced değeri 300Sahra isminin Esmâ’sı er-RahmanSahra isminin gezegeni GüneşSahra isminin günü PazarSahra isminin ebced değeri veya her harfe karşılık gelen rakamlar, sizinle ilgili şifreler içeriyor olabilir. Gelecekte meydana gelecek olayları açıklayabilir. Ayrıca yaşadığınız önemli olayları gizemini aralıyor olabilir. Ebced değeri bütün gizemlerin anahtarı İsimli ÜnlülerSahra isimli ünlülere araştırmalarımız sonucunda isimli yerler;Sahra Çölü ya da Büyük Sahra Çölü, dünyanın en büyük sıcak çölü olup, Afrika’nın kuzeyinde, kıtanın ortası ile kuzeyini ayıran km² büyüklüğünde dev bir tanıdığınız Sahra isimli ünlüler var ise yorum yaparak bizimle İsminin Video AnaliziBu yazıda anlattıklarımızı özet olarak bir videoda izlemek ister misiniz? Cevabınız evet ise aşağıdaki videoyu izleyin. İsminizin videosunu izleyerek kısa ve öz bilgilere sahip olabilirsiniz. Bakalım beğenecek misiniz? İsmin çoğulu olan esmâ ile "güzel, en güzel" anlamındaki hüsnâ kelimelerinden oluşan esmâ-i hüsnâ el-esmâü'l-hüsnâ terkibi naslarda Allah'a nisbet edilen isimleri ifade eder. Sadece Kur'an'da geçen ilâhî isimler 100'den fazladır; muhtelif hadislerde Allah'a nisbet edilen başka isimler de mevcuttur. Esmâ-i hüsnâ terkibinin, geniş anlamıyla bunların hepsini kapsamakla birlikte terim olarak daha çok doksan dokuz ismi içerdiği kabul edilir. Esmâ-i hüsnâ terkibinde yer alan hüsnâ kelimesi "güzel" mânasında sıfat veya "en güzel" anlamında ism-i tafdîl sayılmıştır Lisânü'l-ʿArab, "ḥsn" md.; Ebü'l-Bekā, el-Külliyyât, "ḥüsn" md.. Her iki halde de buradaki güzellik bir gerçeği vurgulamakta olup Allah'ın güzel olmayan bir isminden söz edilemeyeceği için mefhûm-i muhâlifini hatıra getirmez. İlâhî isimlerin güzellikle nitelendirilmesinin sebeplerini Ebû Bekir İbnü'l-Arabî şöyle sıralamaktadır 1. Esmâ-i hüsnâ Allah hakkında yücelik ve aşkınlık ifade eder ve kullarda saygı hissi uyandırır. 2. Zikir ve duada kullanılmaları halinde kabule vesile olur ve sevap kazandırır. 3. Kalplere huzur ve sükûn verir, lutuf ve rahmet ümidi telkin eder. 4. Bilginin değeri bilinenin değerine bağlı bulunduğu ve bilinenlerin en şereflisi de Allah olduğu için esmâ-i hüsnâ bilgisine sahip olanlara bu bilgi meziyet ve şeref kazandırır. 5. Esmâ-i hüsnâ Allah için vâcip, câiz ve mümteni' olan sıfatları içermesi sebebiyle O'nun hakkında yeterli ve doğru bilgi edinmemize imkân verir el-Emedü'l-aḳṣâ, vr. 4b-5a. Fahreddin er-Râzî ise hüsnânın bu mânalarından Allah'a ait olanları zikretmekle yetinerek O'nun hakkında kullanılacak güzel kavramının kemal ve celâl niteliklerini dile getirdiğini ifade etmiştir Mefâtîḥu'l-ġayb, XV, 66. İnsanların büyük çoğunluğu kâinatın bir yaratıcı ve yöneticisinin bulunduğunu kabul etmekle birlikte madde özelliği taşımadığından O'nu duyularıyla idrak etmeleri mümkün değildir. Şu halde yaratıcı ancak kâinat ve insanla olan ilişkisi bakımından tanınabilir. Bundan dolayı esmâ-i hüsnâ bilgisi, Allah-âlem ilişkisine ışık tutması ve sonuçta Allah'ı tanıtması açısından önem taşımaktadır. Yaratıklara benzetme teşbih endişesiyle Allah'a isim veya sıfat nisbet etmekte tereddüt gösteren filozofların aslında nefiy değil ispat konumunda kaldıklarını belirten Mâtürîdî, ilâhî isimleri benimsemek istemeyenlere şu soruların yöneltilmesini önerir Evrenin yaratılışını kime nisbet ediyor ve hangi dini benimsiyorsunuz? Neye tapınıyor, hangi varlığa karşı dua ve niyazda bulunuyorsunuz? Dinî emir ve yasakları hangi kaynaktan alıyorsunuz? Kitâbü't-Tevḥîd, s. 25 Mâtürîdî bu sorularıyla, büyük yaratıcının sadece zihnî bir varlık olmayıp fiilen de mevcut bulunduğunu, O'nun ancak isim ve sıfatları yoluyla aklen idrak edilebileceğini vurgulamak istemektedir. Şunu da belirtmek gerekir ki evrenin bir parçasını oluşturan insan, aklî istidlâlleri yanında gönül hayatı bakımından da yaratıcı ile münasebet kurmak ihtiyacındadır. Bu münasebetin sağlanmasında esmâ-i hüsnânın vazgeçilmez bir rolü vardır. İsimlerin kelimeler ve seslerle ifade edilmesi ve bu seslerin kulaklarda yankılanması söz konusu iletişimi geliştiren ve güçlendiren âmillerdir. Kur'ân-ı Kerîm'de dua ve zikrin ısrarla tavsiye edilmesinin bir sebebi de bu olmalıdır. Hz. Peygamber'den rivayet edilen dua metinlerinde esmâ-i hüsnânın çokça yer alması dikkat çekicidir meselâ bk. Nevevî, el-Eẕkâr, s. 111-113, 117, 348, 350. Muhyiddin İbnü'l-Arabî'ye göre insan ve genel olarak kâinat ilâhî isimlerin bilinmesi ve tecelli etmesine vesile olmuştur. Kulun çeşitli halleri ilâhî isimlerin farklı tecellileriyle bağlantılıdır. "Her kulun haline uygun düşen ilâhî bir isim vardır ki onun rabbi o isim sayılır; kul bir bedendir, ona tekabül eden ilâhî isim ise onun kalbi gibidir" el-Fütûḥât, I, 41-42. Allah'ı birden fazla isimle anmak veya bazı sıfatlarla nitelendirmek acaba İslâm'ın çok önem verdiği tevhid ilkesini zedeler mi? "Zât-ı ilâhiyyeye nisbet edilen mâna" şeklinde tarif edilebilen isim veya sıfatlar isim-sıfat farkı için bk. DİA, II, 482 zihnin dışında müstakil bir varlığa sahip bulunmadıkları için böyle bir endişeye mahal görülmemiştir. Mâtürîdî'nin de belirttiği gibi Kitâbü't-Tevḥîd, s. 24-25, 93-96 insanlar ancak duyularıyla idrak ettikleri konularda bilgi sahibi olabilirler. Bu sebeple duyular ötesi olan Allah kendisini duyulur âleminin kavramlarıyla tanıtmıştır. Ancak Allah ile diğer şeyler arasında benzerlik kurulamayacağını bildiren âyet eş-Şûrâ 42/11, Allah hakkında akıl ve hayale gelebilecek her türlü yaratılmıştık özelliğini bertaraf eder. Aslında yaratılmışlar arasındaki benzetmeler sadece bir isimlendirmeden kaynaklanmaz. İki şey arasındaki benzerlik genellikle duyular yoluyla tesbit edildikten sonra ortak bir kelime ile adlandırılır. Halbuki Allah hakkında böyle bir tesbitten söz etmek mümkün değildir. Allah'a nisbet edilen isimler içinde, ısı olayının ifade edilebilmesi için "sıcaklık" kelimesinin icat edilmesi vaz' gibi insanlarca konulmuş bir ad yoktur. Çünkü böyle bir adlandırma, nesne ve olayların ya doğrudan veya dolaylı bir şekilde duyular yoluyla tanınması ile mümkün olur. Allah'ın bu yöntemle tanınması ise söz konusu değildir. Bu açıdan bakıldığında ilâhî isimlerin zâtî olmadığını, ancak övgü, dua ve niyazla gönül hayatının derinleşmesi, zenginleşmesi ve mânevî doyuma kavuşması için vesile teşkil ettiğini söylemek gerekir. Ancak Cenâb-ı Hak zâtını bildiği için kendisine verdiği isimler zâtı niteliği taşır. Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî mistik bir telakki ile, Allah'ın vaz'î ve zâtî isimlerini bildireceği kulları olabileceğini kabul eder. Bu ârif kullarına bildirdiği isimlerle dua edenlere kâinattaki her şey boyun eğer el-Muʿteber, III, 128. Kur'an'da Allah'ın zâtına birçok isim nisbet edilmiştir. Bunların sık sık tekrar edildiği de görülür Tevbe sûresi dışındaki 113 sûre besmele ile başlamakta, aynı terkip iki âyetin içinde de yer almaktadır. Ayrıca "ism" kelimesi dokuz yerde "ismullah", dokuz yerde "ismü rabbik", iki âyette de zamire muzaf olarak "ismuh" şeklinde yirmi yerde zikredilmektedir bk. M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcem, "ism" md.. Esmâ-i hüsnâ terkibi ise dört âyette yer alır. İslâm literatüründe genellikle kabul edilen nüzûl sırasına göre bu dört âyetin ilki el-A'râf 7/180 Allah'ın esmâ-i hüsnâsı bulunduğunu, kendisine onlarla dua edilmesi gerektiğini ifade etmekte ve O'nun isimlerinde "ilhâd"a düşenlere itibar edilmemesini istemektedir. "Haktan sapmak, itidalden ayrılmak" anlamına gelen ilhâdın bu âyetteki mânası iki noktada yoğunlaşmaktadır a İsimleri ya tamamen inkâr etmek veya inkâra götürecek şekilde te'vile tâbi tutmak; b İsimleri ancak Allah için geçerli olan anlamlarıyla Allah'tan başkasına nisbet etmek teşrîk veya O'nu yaratılmışlara ait isim ve kavramlarla adlandırmak teşbih; bk. Taberî, IX, 91; Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, vr. 5b; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîḥu'l-ġayb, XV, 71-72. Siyak ve sibakıyla birlikte göz önünde bulundurulduğunda bu âyetin İslâm'ın ilk yıllarında ısrarla üzerinde durulan tevhid inancını pekiştirdiği görülür. İkinci esmâ-i hüsnâ âyeti Tâhâ 20/8 Allah'ı kâniatın yaratıcısı, yöneticisi ve mâliki olarak niteleyen ve en gizli şeyleri bildiğini ifade eden bir grup âyetten sonra gelmekte ve yine tevhid akîdesini vurgulamaktadır "Allah kendisinden başka ilâh olmayandır. En güzel isimler O'na mahsustur." İslâm'dan önce özellikle Güney Arabistan'da "rahmân" kelimesinin Tanrı'nın ismi olarak kullanıldığı bilinmektedir. Bu sebeple Taberî'nin naklettiğine göre Hz. Peygamber'in dua, niyaz ve ibadetlerinde rahmân ismini kullanması müşrikler tarafından yadırganmış, bu tutumun onun ana ilke olarak kabul ettiği tevhid inancına ters düşeceği ileri sürülmüş, bunun üzerine İsrâ sûresinin 110. âyeti nâzil olmuştur Câmiʿu'l-beyân, XV, 121. Bu âyette, "Allah" adına veya "rahmân" adına dua edilmesinin neticeyi değiştirmeyeceği, çünkü O'nun birden fazla isminin bulunduğu ifade edilmektedir. Nihayet Medine döneminde nâzil olan Haşr sûresinin son üç âyetinde 59/22-24 Allah'ın on altı "tesbih" kavramı göz önünde bulundurulduğu takdirde on yedi ismi sıralanmış ve bir defa daha O'nun esmâ-i hüsnâsının bulunduğu belirtilmiştir. Bu âyetlerde Allah'ın birliği vurgulandıktan sonra tenzîhî, sübûtî ve fiilî bazı sıfatlarını dile getiren isimler örnek bir adlandırma niteliğinde ihsâ; zikredilmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de mutlak mânada aşkınlık ifade eden "tesbih" kavramı ile, ardı arası kesilmeyen hayır ve bereket lutfetmekte erişilmezlik ifade eden "tebâreke" fiili hem doğrudan doğruya Allah ve rab isimlerine veya O'nu niteleyen diğer kelimelere, hem de rabbe muzaf olan isim kelimesine nisbet edilmiştir bk. M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcem, "sebbeḥa", "tebâreke" Bunun yanında zikir kavramı da çeşitli âyetlerde Allah'ı zikretme, rabbi zikretme, rabbin ismini zikretme şeklinde veya Allah'a işaret eden bir zamirle birlikte kullanılmış "ẕikr" md., ayrıca Alak sûresinin ilk âyetinde okuma işinin rabbin adıyla olması emredilmiştir. Sûrelerin başında ve bazı âyetlerde tekrarlanan besmele de Allah'ın ismini öne çıkarmaktadır. Bütün bu kullanımlardan anlaşılacağı üzere kulun yaratıcısına yönelik hürmet, tâzim ve sığınma fiilleri bazan O'nun en yaygın özel isimleriyle Allah ve rahmân veya O'nu gösteren bir zamirle, bazan da bunlarla bağlantılı olan isim kelimesiyle irtibatlandırılmıştır. Buna bir de "mâna sıfatları" denilen hayat, ilim, kudret gibi müstakil zâttan ayrı düşünülebilen kavramların Allah'a nisbet edilemeyeceğini ileri süren Cehmî-Mu'tezilî telakkiyi eklemelidir bk. SIFAT. Bu sebeple olacaktır ki erken dönemlerden itibaren akaid ve kelâm literatürünün "esmâ ve sıfât" bahislerinde bir isim-müsemmâ tartışması başlamıştır. Genellikle Mu'tezile ile Şîa âlimleri Allah'a nisbet edilen isim veya sıfatların müsemmânın yani zât-ı ilâhiyyenin gayri olduğunu iddia ederken Ehl-i sünnet âlimleri "gayri" kelimesini kullanmaktan çekinmiş, bazan, "İsim müsemmânın aynıdır" demiş, bazan da kanaatini, "Ne aynı ne de gayridir" şeklinde belirtmiş, bir kısım kelâmcılar da isimler arasında gruplandırma yaparak bir sonuca varmak istemişlerdir bk. İSİM-MÜSEMMÂ. İbnü'l-Arabî'nin de belirttiği gibi el-Fütûḥât, I, 205 konuyla ilgili tartışma daha çok lafzîdir. Her dindar insanın mânevî yöneliş ve ibadetlerinin yüce yaratıcının bizzat kendisine olduğu şüphesizdir. O'nunla iletişim kurmak ve söyleşmek dindar için vazgeçilmez bir ihtiyaç, paha biçilmez bir haz olup bu iletişime zihinle kalbin yanında bunlarla etkileşim halinde bulunan dilin ve kulağın da katılması lâzımdır. Dil O'nun isimlerini zikreder, kulak da bu zikri algılar. Böylece dindar insan bu ruhî yüceliş çabasında Allah, rab ve benzeri esmâyı duyuş ve yüceliş aracı, yani iletişim vasıtası olarak kullandığı gibi bazan esmâya yaklaşabilmek için isim kelimesinden faydalanmayı gerekli görebilir. Meselâ müslümanın, hayatı boyunca dua ve iltica cümlesi olarak en çok tekrar ettiği besmelede "Allah ile başlıyorum" بالله yerine "Allah adıyla başlıyorum" بسم الله demesi onun kulluk konumu bakımından çok daha uygun görünmektedir. Konuya teknik açıdan nasıl yaklaşılırsa yaklaşılsın gerçekte bu tür kelime ve kavramlar, delâlet ettikleri varlığın bizzat kendisi değil onun hatırlatıcısı ve tanıtıcısı durumundadır. Bu sebeple isim müsemmânın gayridir. Bunun yanında Allah, rab ve benzeri esmâ ile veya bunlara isim kelimesinin eklenmesiyle yapılan tesbih, tâzim, hamd ve zikirlerde gönlün amaçlayıp bağlandığı varlık yüce yaratıcının kendisi olup kelimeler O'na ulaştıran önemli vasıtalardır. Bu bakımdan da isim müsemmânın aynıdır. İlâhiyat alanında isim veya sıfat terimi "zât-ı ilâhiyyeye nisbet edilen mânalar" diye tarif edilir. İbn Hazm yadırganacak bir tutum sergileyerek Allah'a izâfe edilecek bütün kavramların isim olduğunu, "mevsûfa yüklenmiş arazlar"dan başka bir anlam taşımayan sıfat kelimesinin O'na nisbet edilemeyeceğini öne sürer el-Faṣl, II, 120, 150-151, 173. Halbuki sıfat kelimesi Kur'ân-ı Kerîm'de geçmemekle birlikte hadislerde yer almış bk. Wensinck, el-Muʿcem, "ṣıfat" md. ve İslâm literatüründe Allah'a yaraşır bir muhteva ile kullanılagelmiştir. Kelâm âlimleri, İbn Hazm'ın iddiasının aksine isim veya sıfat ayırımı yapmaksızın zât-ı ilâhiyyeye nisbet edilen bütün kelimeler içinde sadece Allah lafzı için bir mâna aranmadığını, diğerlerinin ise muhtevalarıyla birlikte zâta izâfe edildiğini ve bu bakımdan önce sıfat, sonra isim özelliği taşıdıklarını kabul ederler. Aksi takdirde bunlar kuru birer isimden ibaret kalır. Nitekim Kur'an'da geçen esmâ-i hüsnâ ya lafza-i celâli nitelemekte veya içinde bulunduğu âyetin mâna ve hükmünü açıklayıp pekiştirmektedir. Esmâ-i Hüsnânın Sayısı. Bu konuda ilk akla gelen şey, sayıyı doksan dokuz olarak belirleyen ve müslümanlar arasında meşhur olan hadistir. Ebû Dâvûd ile Nesâî dışında Kütüb-i Sitte'de, Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'inde bk. Wensinck, Miftâḥu künûzi's-sünne, "ism" md., Nesâî'nin es-Sünenü'l-kübrâ'sında "Nuʿût", 1, IV, 393, Hâkim'in el-Müstedrek'i ile I, 16-17 diğer hadis mecmualarında yer alan Süyûtî, III, 613 ve hepsi de Ebû Hüreyre'ye ulaşan rivayetlerin muhtevası iki kısma ayrılır. Bütün rivayetlerin kaydettiği birinci kısmın meâli şöyledir "Allah'ın doksan dokuz -yüzden bir eksik- ismi vardır. Bunları ezberleyip benimseyen ihsâ cennete girer." Hadisin bu kısmını içeren bazı rivayetlerin sonunda, "O tektir, tek olanı sever" şeklinde bir ilâve de mevcuttur. Metindeki "ahṣâhâ" lafzı bazı rivayetlerde "ḥafiẓahâ" ibaresiyle nakledilmiştir. Hadiste cennete girmeye vesile olarak gösterilen "ihsâ" kelimesinin buradaki anlamı üzerinde Buhârî'den itibaren önemle durulmuş ve kelimenin "saymak, ezberlemek, anlamak" bk. Fîrûzâbâdî, el-Ḳāmûsü'l-muḥîṭ, "iḥṣâʾ" md. şeklindeki sözlük anlamının ötesinde bir mâna taşıdığı görüşü ağırlık kazanmıştır konu ile ilgili çeşitli yorumlar için bk. İbn Hacer, XI, 228-230. Öyle anlaşılıyor ki bu kelime "İslâm'ın ulûhiyyet inancını naslara başvurmak suretiyle tesbit edip anlamak, benimsemek ve bu inanca uygun bir ruhî yetkinlik kaydetmek" anlamını içermektedir. Ebû Hüreyre hadisine yer veren on beş civarında ana hadis kaynağı içinde sadece Tirmizî ile İbn Mâce tarafından metne, doksan dokuz isim ihtiva eden bir liste ikinci kısım olarak eklenmiştir. Tirmizî hadis için kaydettiği dört ayrı senedin sadece birine "Daʿavât", 82, İbn Mâce de iki senedin birine isim listesini ilâve etmiştir "Duʿâʾ", 10. Buna karşılık Buhârî, Müslim, es-Sünenü'l-kübrâ'sında Nesâî ve hadisi yedi ayrı senedle tekrarlayan Ahmed b. Hanbel Müsned, II, 258, 267, 314, 427, 499, 503, 516 bu listeye yer vermemişlerdir. Tirmizî'nin Sünen'inde kaydedilen liste lafza-i celâl ile başlayıp sabûr ismiyle sona ermekte ve daha sonra İslâm dünyasında meşhur olmuş şekliyle doksan dokuz ismi içermektedir. Bunların ilk on dördü Haşr sûresinin son âyetlerinde 59/22-24 sıralandığı şekliyle alınmıştır. İbn Mâce'nin rivayet ettiği listede ise bu düzen korunmadığı gibi farklı isimler de yer almış, ayrıca metnin sonundaki ahad ismiyle sayı 100'e çıkarılmıştır. İbn Mâce rivayetinde yer alan esmâ-i hüsnâ الباطن الظاهر الآخر الأول الصمد الواحد الله المؤمن السلام الحق الملك المصور البارئ الخالق اللطيف الرحيم الرحمن المتكبر الجبار العزيز المهيمن المتعالي البارّ العظيم العليم البصير السميع الخبير العلي القاهر القادر القيوم الحي الجميل الجليل الشكور الودود الواهب الغني المجيب القريب الحكيم الحليم الغفور العفو الراشد الوالي الواجد الماجد المبين الشهيد الولي المجيد الرب التواب الكريم القوي الوارث الباعث المعيد المبدئ الرؤف البرهان الرافع الخافض الواقي الباقي النافع الضار الشديد ذو القوة الرزاق المقسط المذل المعز الباسط القابض السامع الفاطر الوكيل الحافظ الدائم القائم المتين الكافي الهادي الجامع المانع المميت المحيي المعطي القديم التام المنير النور الصادق العالم الأبد الأحد الوتر Esmâ-i hüsnâ hadisi Ebû Hüreyre'den başka Selmân-ı Fârisî, Abdullah b. Abbas, Abdullah b. Ömer ve Hz. Ali'den de farklı şekillerde rivayet edilmiş, ancak bunların hepsi zayıf kabul edilmiştir. Müfessir İbn Atıyye, Ebû Hüreyre hadisinde liste dışındaki kısmın mütevâtir olduğunu ileri sürmüşse de İbn Hacer bunun doğru olmadığını, bu bölümün olsa olsa meşhur derecesine çıkabileceğini belirtmiştir el-Muḥarrerü'l-vecîz, VII, 213; Fetḥu'l-bârî, XI, 218-219. Bununla birlikte Ebû Zeyd el-Belhî gibi bazı âlimler, bu kadar önemli bir sonuç doğuracak olan hadisin sayı verdiği halde güvenilir bir isimler listesi ihtiva etmemesini gerekçe göstererek rivayetin birinci kısmına bile güvenilemeyeceğini ileri sürmüşlerdir. Fahreddin er-Râzî ise bu belirsizliği, beş vakit namaz içinde "orta namaz"ın salât-ı vüstâ, bk. el-Bakara 2/238, ramazan ayı içinde Kadir gecesinin gizlenişi gibi doksan dokuz ismin bütün ilâhî isimler içinde gizli tutulmuş olmasıyla açıklamak istemiştir Levâmiʿu'l-beyyinât, s. 77-78. Hadisin birinci kısmındaki doksan dokuz sayısına, "Neden daha fazla veya daha az değil?"; yüzden bir eksik kaydına ise, "Bu değişik ifadenin amacı nedir?" şeklinde itirazlar yöneltilmiştir. Yüzden bir eksik kaydının doksan dokuz sayısını belirgin hale getirme amacını taşıması kuvvetle muhtemeldir. Arapça'da harflerde noktaların kullanılmadığı dönemlerde doksan dokuz ile yetmiş yedinin benzer şekilde ىى‍ىىعه وىى‍ىىعى‍ﮟ yazılması sebebiyle sayının yetmiş yedi değil doksan dokuz olduğunu vurgulamak maksadıyla bu kaydın râviler tarafından eklenmiş olduğu da düşünülebilir. Öte yandan hadisteki doksan dokuz sayısının sınırlandırıcı değil çokluktan kinaye olduğunu söyleyenler de vardır. Hatta Nevevî bu konuda ittifak bulunduğunu kaydeder. Çünkü Hz. Peygamber dua mahiyetindeki bir hadisinde Allah'ın, kitabında beyan ettiği veya yaratıklarından herhangi birine öğrettiği isimlerinden başka gayb ilminde sakladığı isimlerinin de mevcut olduğunu ifade etmiştir Şerḥu Ṣaḥîḥi Müslim, XVII, 5; krş. Müsned, I, 391, 452; Hâkim, I, 509. Ayrıca namazlardan sonra okunan doksan dokuz tesbihte olduğu gibi bu sayının da Hz. Peygamber'e vahiy yoluyla bildirilmiş bir özelliği bulunabilir. Bazılarına göre ise söz konusu hadisteki isim sayısı doksan dokuz değil 100'dür. Bu durumda İbn Mâce rivayetinde yer alan "vitr" ismini, yahut listenin başındaki gāib zamirini veya "ellezî lâ ilâhe illâ hû" ibaresini sayıya almak gerekecektir. Abdülkāhir el-Bağdâdî ile Fahreddin er-Râzî gibi bazı müellifler tek sayının önemi üzerine bazı açıklamalar da yaparlar el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât, vr. 49b-50a; Levâmiʿu'l-beyyinât, s. 81-82. Birçok âlim, Ebû Hüreyre hadisinin ikinci kısmındaki doksan dokuz ismin asıl metinde bulunmayıp râvi tarafından eklendiği görüşündedir. Listenin Buhârî ile Müslim'de yer almayışı da bununla açıklanmıştır. Nitekim listeye yer veren iki muhaddisten Tirmizî'de bulunan yirmi beş isim İbn Mâce'de, onda bulunan 100 isimden yirmi altısı Tirmizî'de mevcut değildir. İki listenin toplamı ise 125 isme çıkmaktadır. İbn Mâce rivayetinde bulunup da Tirmizî'de yer almayan isimler المبين الرب الراشد القريب القاهر الجميل البارّ الحافظ الدائم القائم ذو القوة الواقي الشديد البرهان الصادق العالم الأبد الكافي المعطي السامع الفاطر الأحد الوتر القديم التام المنير Tirmizî rivayetinde bulunup da İbn Mâce'de yer almayan isimler الكبير العدل الحكم الفتاح القهار الغفار القدوس المحصي الحميد الواسع الرقيب الحسيب المقيت الحفيظ مالك الملك المنتقم البرّ المؤخر المقدم المقتدر الصبور الرشيد البديع المغني ذو الجلال والإكرام Bununla birlikte Kur'an'da yer aldığı halde bu iki rivayette görülmeyen isimler bulunduğu gibi aynı kökten türeyen veya ayrı kökten olmakla birlikte aynı mânaya gelen isimler de listede mevcuttur Bağdâdî, el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât, vr. 48a-b; Beyhakī, el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât, s. 32; İbn Kesîr, III, 257; İbn Hacer, XI, 219. Kaynakların belirttiğine göre II. VIII. yüzyıldan itibaren doğrudan doğruya Kur'ân-ı Kerîm'den esmâ-i hüsnâ listeleri çıkarma çalışmalarına başlanmıştır. Bu teşebbüslerde İbn Abbas ile İbn Ömer'den nakledilen şu hadisin de etkisi olmuştur "Allah'ın doksan dokuz ismi vardır ki onları sayan cennete girer, onlar Kur'an'da mevcuttur" Süyûtî, III, 615. Bazı âlimler meşhur hadiste bulunup da Kur'an'da yer almadığını tesbit ettikleri isimleri oradan tamamlamaya çalışmışlar, bazıları da kendilerinin koyduğu ölçüler çerçevesinde yeni tesbitler yapmışlardır. İbn Hacer, Tirmizî'nin listesinde yer aldığı halde Kur'an'da bulunmayan isim sayısını yirmi yedi olarak belirlemiş ve bunların yerine Kur'ân-ı Kerîm'den aynı sayıda isim bularak yeni bir liste düzenlemiştir. Fakat bu yeni listede de lafız ve mâna bakımından mükerrerlerin bulunduğuna, bunların listeden çıkarılarak yerlerinin sahih hadislerle doldurulmasının gereğine de işaret etmiştir Fetḥu'l-bârî, XI, 222, 224. İbn Hacer'e göre Kur'ân-ı Kerîm'de isim sîgasıyla bulunduğu halde Tirmizî rivayetinde yer almayan isimler الشديد الشاكر الكافي القدير المحيط الإله الرب النصير المولى القاهر الغافر الفاطر الحاكم القائم الأكرم الخلاق الكفيل المليك الرفيع الخالق الغالب الحافظ الأحد القريب الحفي المبين الأعلى İbn Hacer'e göre Tirmizî rivayetinde yer aldığı halde Kur'ân-ı Kerîm'de isim sîgasıyla bulunmayan isimler العدل المذل المعز الرافع الخافض الباسط القابض الواجد المميت المعيد المبدئ المحصي الباعث الجليل المقسط ذو الجلال والإكرام الوالي المؤخر المقدم الماجد الصبور الرشيد الباقي النافع الضار المانع المغني İbn Hacer'in Kur'ân-ı Kerîm'den derlediği doksan dokuz esmâ-i hüsnâ المؤمن السلام القدوس الملك الرحيم الرحمن الله المصور البارئ الخالق المتكبر الجبار العزيز المهيمن الفتاح الرزاق الخلاق الوهاب التواب القهار الغفار القيوم الحي الحكيم الواسع العظيم الحليم العليم المحيط الكبير العلي الخبير اللطيف البصير السميع المجيب القريب الرقيب الكريم النصير المولى القدير الوارث المجيد الودود المقيت الحفيظ الحسيب الوكيل المتين القوي المبين الحق الحميد الولي الشهيد الكافي القاهر المقتدر القادر الشديد المالك الغني الآخر الأول الغافر البديع الفاطر المستعان الشاكر الرفيع العالم الحكم الغالب الكفيل الباطن الظاهر المتعالي المليك الجامع المحيي القائم المنتقم الحافظ الأكرم الرؤف العفو الشكور الغفور الهادي النور الأحد الواحد الإله الرب الحفي البر الأعلى الصمد Ancak İbn Hacer'in bu tesbitinde bazı hatalara düştüğü görülmektedir. Kendisi eserinde Tirmizî'nin rivayetini, "Doğruya en yakın olup esmâ-i hüsnâ şârihlerinin ekseriya güvendiği rivayet budur" kaydıyla naklederken hâlik ismine yer verdiği halde XI, 219 bu defa onu Kur'an'da bulunup da Tirmizî'de mevcut olmayan isimler listesine almıştır. Esasen elde bulunan el-Câmiʿu'ṣ-ṣaḥîḥ Sünen nüshalarında ve bu esere dayanarak meşhur olan esmâ-i hüsnâ listesinde hâlik ismi mevcuttur. İbn Hacer ayrıca Rahmân sûresinde iki defa geçen zü'l-celâli ve'l-ikrâm ismini 55/27, 78 Kur'an'da yer almayan isimler arasında zikretmiştir. Buna göre doksan dokuz isim içinde Kur'an'da isim olarak bulunmayan esmâ-i hüsnânın sayısı yirmi altıdır. Ancak bunların yirmisi daha çok fiil sîgasıyla olmak üzere çeşitli kelime şekilleriyle Allah'a izâfe edilmiştir. Bu yolla doksan dokuz isimden Kur'an'da yer almayanların sayısı altıya düşürülebilir hâfıd, mâni', dâr, nâfi', reşîd, sabûr. Daha ilk dönemlerden itibaren Kur'an'dan doksan dokuzluk liste çıkarma denemeleri yapılmıştır. Meselâ esmâ-i hüsnânın etimolojisiyle ilgili müstakil bir eser kaleme alan Zeccâcî, Ebû Zeyd el-Ensârî'nin ö. 215/830 Kur'an'dan çıkardığı ve Süfyân b. Uyeyne'nin de tasvip ettiği doksan dokuzluk bir listeyi sûreleriyle birlikte vermiştir İştiḳāḳu esmâʾillâh, s. 19-21. Ca'fer es-Sâdık'ın da doksan dokuz ismin Kur'an'da mevcut olduğunu söylediği nakledilmiştir. Ancak Fâtiha'dan İhlâs sûresine kadar yirmi sekiz sûrede gösterilen isim sayısı 111'e çıkmaktadır Süyûtî, III, 615-616. Doksan dokuzluk listede bulunup da Kur'an'da yer almayan isimlerin sayısını yirmi beş olarak gösteren İbnü'l-Vezîr ise Kur'ân-ı Kerîm'de mevcut ilâhî isimlerin en sahih ve en makbul esmâ olduğunu, kimseyi taklit etmeden bizzat kendisinin Allah'ın kitabında tesbit ettiği isimlerin 155'e ulaştığını ve fiillerden çıkarılabilecek isimlerle bazıları bunların sayısını 1000'e kadar çıkarmaktadır selbî-tenzîhî isimlerin bu sayıya dahil olmadığını belirtir Îs̱ârü'l-ḥaḳ, s. 158-162. Fakat İbnü'l-Vezîr'in kitabında yer alan isimlerin 167 olduğu görülmektedir. Bu tür tesbitler sonunda verilen listelerin zaman zaman bizzat tesbitte bulunanın belirlediği sayıya bile uymamasının sebebi eş anlamlı kelimelerin tekrarı, izâfet vb. bir bağlantı ile oluşan veya fiil sîgasıyla geçen bir kavramdan türetilen isimlerin alınıp alınmaması hususundaki tereddütler, dikkatsizlik ve bir de istinsah hatası olarak düşünülebilir. Şiî literatüründe doksan dokuz isim hadisi Hz. Ali'den rivayet edilerek liste verilmekte Meclisî, IV, 186-187, bazı kaynaklarda ise Ali ile Ebû Hüreyre rivayeti birleştirilerek sayı 133'e çıkarılmaktadır. Şiî âlimlerinin Kur'an'dan çıkardığı esmâ sayısının 127 olduğu ifade edilmektedir. Bu âlimlerin önem verdiği Cevşen-i Kebîr'de ise her biri onar isim içeren 100 bölüm halinde 1000 isim mevcuttur bk. CEVŞEN; Şiî literatüründeki esmâ-i hüsnâ çalışmaları için bk. Âgā Büzürg-i Tahrânî, II, 66-67; V, 287; XIII, 88-90. En önemli konusunu ulûhiyyetin oluşturduğu ilâhî dinler içinde İslâmiyet Allah'ın isim ve sıfatlarına ayrı bir önem vermiş, tevhid inancının açık bir şekilde anlaşılabilmesi için yaratanla yaratılmışların niteliklerinin vuzuha kavuşturulmasını fevkalâde gerekli görmüştür. Zât-ı ilâhiyyenin bilinmesi isimleri ve sıfatlarıyla mümkün olacağından Kur'ân-ı Kerîm'de Allah'ın güzel isimlerinin bulunduğu, O'na bu isimlerle dua, niyaz ve ibadette bulunulması gerektiği, bu konuda doğru yoldan ayrılanlara itibar edilmemesi lâzım geldiği, ayrıca esmâ-i hüsnânın hangisiyle olursa olsun dua edilebileceği el-İsrâ 17/110 belirtilmiş ve son nâzil olan sûrelerden birinde de on altı kadar isim bir arada zikredilmiştir el-Haşr 59/22-24. Esmâ-i hüsnânın tertibi konusunda örnek teşkil eden bu son âyetler Allah'a nisbet edilen bazı tenzîhî ve sübûtî sıfatları içerdiği gibi isim, fiil ve terkip şeklindeki esmâya da yer vermektedir. Bu âyetlerden ilham alan birçok âlim eski dönemlerden itibaren Kur'an'da bulunan isimleri doksan dokuz sayısına bağlı kalmadan araştırıp listeler düzenlemeyi denemişlerdir. Allah'ın isim veya sıfatları O'nun zâtına nisbet edilen mâna ve kavramlardan ibarettir. Bu kavramlar şekil itibariyle isim, fiil veya zarf olabileceği gibi izâfet veya başka yollarla oluşmuş bir terkip halinde de bulunabilir. Kur'ân-ı Kerîm'in edebî üslûbu gereği aynı kökten gelen veya ayrı köklerden olmakla birlikte eş anlamlar taşıyan isimler de az değildir. İslâm'a mahsus ulûhiyyet inancında ilim, kudret ve yaratıcılık büyük bir yer tutar ve Kur'an âyetlerinin temel örgüsünü oluşturur. Bundan dolayı çeşitli kalıplarla Allah'a nisbet edilen fiillerden birçok isim ve sıfat türetmek mümkündür. Konuyla ilgili çalışmalarda Kur'ân-ı Kerîm'den değişik sayılarda esmâ-i hüsnâ tesbit edilmiştir. Abdülkādir el-Kureşî'nin Hattâbî'den naklen Ebû Abdullah ez-Zübeyrî'ye nisbet ettiği listede Kur'an'dan çıkarılan esmânın 313 olduğu ifade edilmekte ve bunlar alfabetik sıraya konularak verilmektedir el-Cevâhirü'l-muḍıyye, I, 22-28. Ancak el-Cevâhirü'l-muḍıyye'nin yazma Süleymaniye Ktp., nr. 840, 841 ve matbu nüshalarından yapılan tesbitte bu sayının 302-305 arasında değiştiği görülmüştür. Ayrıca bu isimlerden otuz beş kadarının Kur'an'da kök olarak Allah'a nisbet edilmediği, bir o kadarının da sadece fiil sîgalarıyla O'na izâfe edildiği, buna karşılık "râmî" el-Enfâl 8/17, "târik" el-Kehf 18/99, "mâhî" er-Ra'd 13/39 gibi kavramların Kur'an'da yer aldığı halde listeye alınmadığı tesbit edilmiştir. J. W. Redhouse tarafından kaleme alınan bir makalede JRAS, XII, 1-69 Kur'an'da yer aldığı bildirilen, ayrıca bazı Batılı araştırmacılarca düzenlendiği ifade edilen listelerden çıkarılıp alfabetik olarak sıralanan isimlerin sayısı ise 552'ye ulaşmaktadır. Ancak Kur'an'da fiil şeklinde geçen ve bu listeye alınan kavramların bir kısmı için "Kur'an'da geçmiyor" kaydı konulurken meselâ bk. 60, 87, 549. isimler birçok isim de bazı eklerin getirilmesiyle tekrar edilmiştir. Meselâ Allah ismi on dokuz, ilâh on bir defa tekrarlanmıştır. Bu yolla meydana gelen toplam tekrar sayısı 309'u bulmaktadır. Daniel Gimaret'nin telif ettiği eserde ise çoğu Kur'ân-ı Kerîm'de geçen 285 isim üzerinde durulmuştur Les Noms divins en Islam, s. 431-436. Kur'ân-ı Kerîm'in incelenmesi ve muhtelif hadis kaynaklarının taranması sonunda ilâhî isim veya sıfat sayılan birçok kavramın ortaya çıktığı görülmektedir. Ayrıca bunlara naslarda geçmediği halde kelâm, tefsir ve tasavvuf literatüründe kullanılan, müslüman milletlerin dil ve edebiyatlarında yer alan kelime ve terkipleri de eklemek gerekir. Nasta yer aldığı halde bk. el-En'âm 6/19; el-Kasas 28/88 orada Allah'a nisbet edilip edilmediği tartışmalı olan isimlerden biri şeydir. Cehm b. Safvân, kelimenin yeterince kemal ifade etmediğini ileri sürerek Allah'a nisbet edilmesini doğru bulmamışsa da Mâtürîdî ve Kādî Abdülcebbâr'dan itibaren âlimlerin çoğu "mevcut" mânasına aldıkları şeyin zât-ı ilâhiyyeye nisbetini câiz görmüşlerdir. Mevcûd kelimesi de aynı nitelikte görülmüştür. Kur'an'da yer alan evvel ve âhir isimleri, zât-ı ilâhiyyenin varlığı için başlangıç ve sona eriş düşünülemeyeceğini vurgular. Bu nitelikleri ifade etmek üzere İslâm düşünce tarihinde kadîm, ezelî, bâkī, dâim, vâcibü'l-vücûd li-zâtih mevcudiyeti için başkasına muhtaç olmayan gibi kelime veya terkipler kullanılmıştır diğer bazı kullanımlar için bk. Fahreddin er-Râzî, Mefâtîḥu'l-ġayb, I, 119-130. Özellikle kelâm literatüründe kullanılan sâni' ismi "bilgi, maharet ve incelikle yapan, yaratan" mânasına gelip Kur'ân-ı Kerîm'de fiil ve masdar şeklinde Allah'a nisbet edilmiştir Tâhâ 20/41; en-Neml 27/88. Ebû Hüreyre rivayetindeki doksan dokuzluk listede bulunmayan bazı isimler çeşitli hadis kaynaklarında Allah'a nisbet edilmiştir. Bunlar arasında vitr bir, tek; Buhârî, "Daʿavât", 68, mukallibü'l-kulûb, musarrifü'l-kulûb kalpleri halden hale çeviren; Buhârî, "Ḳader", 14, "Tevḥîd", 11, sübbûhun kuddûs her zaman ve her dilde yüceltilen; Müslim, "Ṣalât", 223, cemîl Müslim, "Îmân", 147 en çok kullanılanlardır. Bir hadiste, "Dehre sövmeyiniz, zira -sizin telakkinize göre- dehr Allah'tan başka bir varlık değildir" denilmişse de Buhârî, "Edeb", 101, "Tefsîr", 45/1, "Tevḥîd", 35; Müslim, "Elfâẓ", 2-4 burada ilâhî kudretle gerçekleşebilen olayları "mutlak zaman" anlamındaki dehre nisbet eden Câhiliye anlayışına bk. el-Câsiye 45/24 karşı zımnî bir eleştiri bulunduğundan hadiste yer alan dehrin esmâ-i hüsnâdan sayılması mümkün değildir. Ancak esmâ-i hüsnâdan adl isminin "âdil" anlamında kullanılması gibi bu hadisteki dehr kelimesinin de "dâhir" olayları yöneten, çekip çeviren mânasında isim olduğunu, dolayısıyla esmâ-i hüsnâdan sayılması gerektiğini ileri sürenler de vardır Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, "dhr" md.. Âyet ve hadislerde Allah hakkında "ene" ben, "nahnü" biz, "ente" sen, "hüve" o zamirleri de kullanılmıştır. Kur'an'da daha çok Hz. Mûsâ ile Meryem'den bahseden Tâhâ ve Meryem sûreleri mütekellim zamirlerinin çok kullanıldığı örnek sûreler olarak zikredilebilir. İslâm'da en faziletli ibadet kabul edilen namazda daima tekrarlanan ve Allah ile kul arasındaki ilişkiyi dile getiren Sübhâneke, Fâtiha, Salli-Bârik metinleriyle selâmdan sonra okunan "Allahümme ente's-selâm" tesbihinde muhatap zamirleri hâkim bir üslûp oluşturur. Öte yandan özellikle tasavvuf literatüründe "hüve" hû zamirine büyük bir önem atfedilmiştir. Kuşeyrî'nin, tasavvuf ehlince Allah'a yakınlığın en veciz ifadesi olarak kabul edildiğini belirttiği et-Taḥbîr fi't-teẕkîr, s. 25, İbnü'l-Arabî'nin "zikirlerin doruk noktası" diye değerlendirdiği el-Fütûḥât, II, 146 hüve zamiri mâbudun niteliklerini değil doğrudan doğruya zâtını, başka bir deyişle bütün vasıflarını ihtiva eden lafza-i celâli simgeler Fahreddin er-Râzî, Levâmiʿu'l-beyyinât, s. 109-113. Özellikle tasavvuf çevresinde hüvenin geniş ölçüde önem kazanmasında, lafza-i celâl kadar olmasa da cehrî zikre elverişli olan söyleyiş kolaylığı ve ses vurgusunun da etkisi bulunabilir. Hüve, bir kısım esmâ-i hüsnânın yer aldığı Haşr sûresinin son âyetlerinde 59/22-24 yedi defa müstakil olarak, iki defa da bitişik zamir şeklinde tekrar edilmiş, tevhid inancını veciz bir üslûpla dile getiren İhlâs sûresinin başında ise sûrenin içerdiği tenzîhî sıfatların mevsufu olarak kullanılmıştır. Bazı sûrelerin başında bulunan hecâ harflerinin hurûf-ı mukattaa esmâ-i hüsnâdan birinin ilk harfini oluşturduğu ve onun yerini tuttuğu ileri sürülmüşse de bu telakki itibar görmemiştir bk. Beyhakī, I, 163-165. Türk edebiyatındaki manzum esmâ-i hüsnâlar üzerinde bir çalışma yapan Halil İbrahim Şener, doksan dokuz ismin dışında Türkçe'de kullanılan altmış altı ismin listesini vermiştir Türk Edebiyatında Manzum Esmâü'l-hüsnâlar, s. 45-47. Arapça, Farsça ve Türkçe kelime veya terkiplerden oluşan bu isimlerin bir kısmının ilâhî fiillerden türetildiği, bir kısmının da övgü ifade ettiği görülmektedir. Esmâ-i hüsnâ ile ilgili eserlerde ele alınan konulardan biri de ism-i a'zamdır. Allah'a izâfe edilen yüzlerce isim arasından birini "en büyük isim" diye tercih etme girişimleri erken dönemlerden itibaren başlamıştır. Ancak Taberî, Eş'arî ve Bâkıllânî başta olmak üzere birçok âlim, belirli bir isme "en büyük" özelliğini nisbet etmek için naklî veya aklî bir delil bulunmadığını söylemiştir. Esasen mâna ve şümulünün genişliği sebebiyle bu özelliği taşıyacak bir isim varsa o da lafza-i celâldir. Hangi ismin neye göre ism-i a'zam kabul edileceği hususu belirsizdir. Eğer bu seçimde kulun mânevî hayatını en çok etkileyen bir isim olma özelliği dikkate alınacaksa o takdirde tercih sebebi isimden çok kişinin şahsî durumu olacaktır. Eğer kul mâsivâdan sıyrılıp aklı, fikri ve gönlüyle sadece Allah'a yönelirse onun dua ve zikrinde yer alan her isim en büyük etkiye sahip olur. İsm-i a'zamın varlığını kabul eden, fakat insanlar tarafından bilinmesinin imkânsız olduğunu savunan görüş de farklı bir sonuca varmamaktadır. Bir ism-i a'zamın varlığını ve insanlarca da bilindiğini ileri sürenler ise İbn Hacer'in sıraladığı on dört ayrı isim önermektedir Fetḥu'l-bârî, XXI, 227-228. Bu belirsizlik de konuyla ilgili kesin bir delilin bulunmadığını gösterir ayrıca bk. İSM-i A'ZAM. Müteahhir dönem Selef âlimlerinden İbnü'l-Vezîr'in de belirttiği gibi Îs̱ârü'l-ḥaḳ, s. 174, 186 esmâ-i hüsnâyı özelleştiren kriter, Allah'ı kusurlardan tenzih etmek ve yetkinlik kavramlarıyla nitelemekten ibarettir. Bu temel ilke kelâm ilminde selbî tenzîhî ve sübûtî sıfat gruplarıyla işlenmektedir. Selbî sıfatlar acz ve noksanlık ihtiva eden mânalar taşıdıkları için ulûhiyyet makamıyla bağdaşmayan nitelikleri reddeden kavramlar olup Allah'ın ne olmadığını ifade eder. Bunların hedefi tevhid inancını oluşturmaktır. Sübûtî sıfatlar ise Allah'ın varlığını, etkinliğini ve zâtının yetkinliklerini kemal dile getiren kavramlardır. Allah çeşitli âyetlerde her iki grup isim veya sıfatla da kendini nitelemiştir. Bazı hadis metinlerinde de aynı mahiyette isimler yer almıştır. Öte yandan Allah'ı naslarda bulunmayan kavramlarla nitelemenin câiz olup olmadığı meselesi, Cehmiyye ve Mu'tezile gruplarının ortaya çıkışından itibaren tartışma gündemine girmiştir. Âlimler özel isimlerin "mürtecel" olduğunu, yani kendileri bir mâna taşısa bile bunu müsemmâlarına yüklemediklerini göz önünde bulundurarak Allah'a kendisinden başkasının isim koyamayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Genellikle Selef âlimleriyle muhaddisler muhafazakâr bir yaklaşımla bütün esmâ-i ilâhiyyenin Allah'ın bildirmesine bağlı tevkīfî olduğu ve dolayısıyla naslarla sınırlı bulunduğu görüşünü savunmuşlardır. Eş'arî'nin naklettiğine göre Mu'tezile'nin Bağdat kolu da aynı görüştedir Maḳālât, s. 197, 525. İbn Fûrek bizzat Eş'arî'nin de aynı kanaatte olduğunu kaydeder Mücerredü'l-Maḳālât, s. 42, 49-50. Esmâ-i ilâhiyyenin tevkīfî olduğunu kabul eden İbn Hazm, tereddütsüz övgü ifade etse bile naslarda yer almayan kavramların Allah'a nisbet edilmesine şiddetle karşı çıkmıştır. Ebû Hüreyre'den rivayet edilen esmâ-i hüsnâ hadisinin liste dışındaki kısmını sahih gören İbn Hazm, naslarda fiil sîgalarıyla zâta izâfe edilen kavramlardan isim türetmeyi de uygun bulmaz. Çünkü bu takdirde sayı doksan dokuzu aşacaktır. İbn Hazm Allah'a nisbet edilemeyecek birçok ismi de örnek olarak sıralar. Bunların içinde doksan dokuzluk listede yer alan yirmiye yakın isim de vardır el-Faṣl, II, 341-346. Ancak İbn Hazm'ın kesin kabul ettiği doksan dokuz sayısını kendi ölçüleri uyarınca nasıl tamamladığı bilinmemektedir. Bağdat ekolü dışındaki Mu'tezile âlimleriyle birçok kelâm âlimi ise naslarda yer almamakla birlikte tenzih mahiyetinde olan kelime ve terkiplerle Allah'ın nitelendirilmesinde sakınca görmemişlerdir. Sübûtî sıfatlara gelince, ulûhiyyetin şanına yakışan ve herhangi bir şekilde eksiklik anlamı içermeyen bütün kavramlar kemal mertebesinde olduğundan O'na nisbet edilebilir. Allah'ın bizzat kendini tanıtması, bir insanın da başkalarını tarif etmesi nasıl doğru ise akıl yoluyla O'nun tarif edilmesi de doğru olur. Aslında ulûhiyyetle bağdaşan bu tür adlandırma ve nitelendirmelerin, naslarla sabit olan zengin isim ve sıfatlardan bir veya birkaçının çerçevesine gireceğine muhakkak nazarıyla bakılmaktadır. Gazzâlî de bu nitelikteki isimlerin tevkīfî olmadığını kabul eder. Ancak Gazzâlî, anlam kadrosu içinde yetkinlikle birlikte eksiklik ve kusur işaretleri de bulunan, dolayısıyla Allah'a isim ve sıfat olarak verilmesi sakıncalı olan kavramlara da dikkat çekmiştir. Meselâ mânasının içinde menetme, engelleme unsuru bulunan "âkıl", önceden bilinmeyen bir şeye sonradan vâkıf olma unsuru bulunan "ârif", önceden bilinmeyeni süratle idrak etme unsuru bulunan "fatîn, zekî" kelimeleriyle Allah'ın adlandırılması doğru değildir. Kur'an'da fiil sîgasıyla veya belli bir söz dizisi içinde Allah'a nisbet edilen "remy" atmak ve "zer'" ekip biçmek kavramlarından hareketle el-Enfâl 8/17; el-Vâkıa 56/63-64 "yâ râmî, yâ zâri'" demek de mümkün değildir; çünkü bunlar üslûp ve ifade açısından küçümsemeyi andırır. Buna karşılık sabûr, halîm, rahîm gibi isimler beşer çerçevesinde düşünüldüğü takdirde duygusal unsurlar taşıdığı halde nassın müsaadesiyle Allah'a nisbet edilmiştir el-Maḳṣadü'l-esnâ, s. 194-196. Ancak bunlar ilâhî sıfat olarak düşünüldüğünde bütün olumsuz unsurlardan sıyrılıp şân-ı ulûhiyyete yakışacak bir muhteva kazanır. Şu halde dil, üslûp ve muhteva bakımından yetersizlik ve küçümseme ifade etmeyen, ulûhiyyet makamıyla bağdaşabilen kavramlarla Allah'ı adlandırıp nitelemekte bir sakınca bulunmasa gerektir. Müfessir Âlûsî, Allah'a isim nisbet edilmesini vahye dayalı olma şartına bağlayanların çoğunluğu teşkil ettiğini söylüyorsa da Rûḥu'l-meʿânî, IX, 121-122 bu doğru değildir. Nitekim "tevkīf" ilkesini benimseyenlerin bile kendi eserlerinde bu ilkeye tam anlamıyla uymadıkları gözlenmektedir. Gerek kelâm ve felsefe kitaplarında gerekse tasavvufî eserlerde, hatta bunların etkisiyle kaleme alınan tefsir kitaplarında Allah'ın çeşitli kavramlarla adlandırıldığı görülmektedir. Arap olmayan müslüman milletler de kendi dilleriyle Allah'a isim ve sıfatlar nisbet etmekte, bunlarla dua ve niyazda bulunmaktadırlar. Türkler'in İslâmiyet'i kabul etmelerinden sonra başta "tanrı" ve "çalap" olmak üzere eskiden kullandıkları bazı isimleri kullanmaya devam ettikleri, daha sonra Farsça'nın tesiriyle bunlara "hudâ" vb. isimleri de ilâve ettikleri bilinmektedir. Nitekim XV. yüzyıl başlarında yapılan satır arası Kur'an tercümesinde Allah lafzının Tanrı, rab isminin de çalap ile karşılandığı görülmektedir Topaloğlu, II, 119, 556-557. Böylece esmâ-i hüsnânın tevkīfî olmadığı yönünde fiili bir icmâın oluştuğunu söylemek mümkündür. Esmâ-i Hüsnânın Tasnifi ve Muhtevası. Değişik şekil ve kalıplarla Allah'a nisbet edilen isimler yüzlerle ifade edilecek kadar çoktur. Esmâ-i hüsnâ telif türünün ortaya çıkışından itibaren bu isimleri gruplandırma temayülleri de belirmiştir. İlâhî isimler aynı zamanda Allah'ı niteleyen sıfatlar olduğundan bu kavramların tasnifiyle kelâm âlimleri de eskiden beri ilgilenmişlerdir. Ancak kelâm ilminin temel konusu Allah'ın varlığı, birliği, O'nun kâinat üzerindeki yaratıcı ve yönetici tasarrufu olduğundan ilâhî isim veya sıfatlardan bu konuları ilgilendirenler kelâm literatürüne alınmış, diğer isimler ve onlara dair konular üzerinde durulmamıştır. Doksan dokuz isim listesini veren rivayetin sıhhatini şüphe ile karşılayan müellifler bile bu listeyi esmâ-i hüsnâ için düşünülebilecek dizilerden biri olarak kabul edip içerdiği isimleri tasnif etmeye çalışmışlardır. Birçok müellif tarafından yapılan farklı esmâ-i hüsnâ tasnifleri içinde birbirine benzeyenler bulunmakla birlikte bunların önemli bir kısmı ortak bir ilkeye bile dayanmış değildir. Çünkü isimlerin bir bölümü birden fazla özellik ve mâna taşıdığı için ayrı ayrı gruplarda mütalaa edildiği gibi onları tasnif etmeyi amaçlayan âlimler de farklı açılardan bakış yapmışlar ve değişik yöntemler kullanmışlardır. Bütün müellifler lafza-i celâlin diğerlerinden farklı bir isim olduğunu kabul etmektedir. Öteki isimlerin hepsi belli köklerden türediği ve belli mânaları zât-ı ilâhiyyeye izâfe ettiği halde tercih edilen telakkiye göre Allah lafzı câmid türetilmemiş bir isim olup herhangi bir kök anlamı taşımaz. Diğer isimler gerçekte zâtı niteleyen sıfatlardan ibarettir; esmâ-i hüsnânın nitelediği yüce zâtın özel ismi olan lafza-i celâl ise bütün sıfatların muhtevasına delâlet etmektedir. Nitekim Allah kelimesinin Kur'an'da 980 defa tekrarlanırken göze çarpan kullanılışı da onun bu konumunu göstermektedir. İslâm dininin ulûhiyyet anlayışını ifade etmek üzere başka dillerde kullanılan Tanrı, Hudâ, Dieu gibi özel isimler de aynı mahiyettedir. Bundan dolayı Allah ismi zât-ı ilâhiyyeye mahsus olup başka hiçbir varlığa nisbet edilemez. Bu açıdan bakıldığı takdirde esmâ-i hüsnânın isim lafza-i celâl ve sıfatlar diye ikiye ayrılması mümkündür. Esmâ-i hüsnânın tasnifinde takip edilen yöntemler teknik, muhteva ve ilgilendikleri alanlar etkinlik, taalluk olmak üzere üç grup halinde incelenebilir. a Teknik tasnif türlerinden biri alfabetik sıralamadır. Fazla kullanılmadığı anlaşılan bu yöntemi Abdülkādir el-Kureşî, Ebû Süleyman el-Hattâbî'den naklettiği listede uygulamıştır el-Cevâhirü'l-muḍıyye, s. 21-29. Ayrıca Abdülkāhir el-Bağdâdî de kendi eserinde doksan dokuz ismi şerhederken alfabetik sıralamayı takip etmiştir el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât, vr. 53b-240b. Allah'a nisbet edilen kavramlar şekil bakımından isim, masdar, sıfat, zarf olabileceği gibi fiil kalıplarından biri veya zamir de olabilir. Esmâ-i hüsnâ ile ilgili eserlerin çoğunda bu kelime şekilleri birer tasnif modeli oluşturmaktadır. Özellikle fiil sîgalarıyla zât-ı ilâhiyyeye nisbet edilen kavramlar Kur'an'da çoktur. Bunların bir kısmı sadece fiil şeklinde, bir kısmı hem fiil hem de isim sîgalarıyla geçmektedir. Fiil şeklindeki kavramların bazıları Cenâb-ı Hakk'ın zâtını sürekli niteleyen kavramlar olmayıp insanların davranışlarına aynı türden karşılık verme amacı taşır. Meselâ münafık ve kâfirlerin Allah ile, O'nun diniyle ve bu dinin mensuplarıyla alay etmelerine, hile ve aldatma taktikleri kullanmalarına Allah'ın mukabelede bulunması "muhâdaa", "istihzâ" ve "mekr" kavramlarıyla ifade edilmiştir meselâ bk. el-Bakara 2/9, 15; el-Enfâl 8/30. "Aldatmak, alay etmek, hile yapmak" mânalarına gelen bu kelimeler Allah'ı sürekli şekilde niteleyen kavramlar olmayıp inkârcıların kötü fiillerini kendi aleyhlerine çevirmeyi, kötülüğe karşılık verip onu bertaraf etmeyi ifade eder. Sözlükte "şiddetle tutmak, yakalamak" anlamına gelen "batş" ve "ahz" fiilleri de Allah'a nisbet edildiği âyetlerde "kötü hareketlerinden dolayı fert veya toplumları helâk etmek, azapla cezalandırmak" mânasını taşır. Bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm'de Allah'a nisbet edilen birçok fiil veya türevleri vardır ki tek başına bir kavram olarak değil konunun gelişine göre bir terkip veya kompozisyon içinde ulûhiyyet makamına yaraşır anlam ifade eder. İnsanların kulluk tarzındaki bazı fiillerinin muhatabı olması dolayısıyla Allah'a nisbet edilen isimler de vardır. Meselâ insanlar Allah'a ibadet ettikleri için Allah "mâbud", O'nu zikrettikleri için "mezkûr", şükrettikleri için "meşkûr" isimleriyle anılır. İlâhî fiillerle ilgili bu farklılıklar da bazı müelliflerin tasnif işlemlerine malzeme sağlamıştır. Fiiller dışında, "sahip" anlamına gelen "zû" kelimesiyle oluşan bazı terkipler de ancak bu şekilde Allah'a nisbet edilebilir; "zü'l-fazl", "zü'r-rahme", "zü'l-arş" gibi bk. M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcem, "ẕû" md.. Esmâ-i hüsnâ konusunda tatminkâr bir eser telif eden Abdülkāhir el-Bağdâdî, ilâhî isimleri sarf ve nahiv ilimlerini ilgilendiren özellikleri açısından bile tasnife tâbi tutmuştur zengin tasnif çeşitleri için bk. Bağdâdî, Uṣûlü'd-dîn, s. 116-130; el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât, vr. 7a-11b. b Esmâ-i hüsnânın muhtevasıyla ilgili olarak yapılan en önemli tasnif bunların zâta; sübûtî, selbî ve haberî olanlarıyla birlikte sıfatlara ve bir de ilâhî fiillere taksim edilmesidir. Zât-ı ilâhiyyeye delâlet eden kavramların başında Allah ismi gelir. Bundan başka mevcûd, şey, zât, vâhid, ferd gibi isimler de bu grupta mütalaa edilmiştir. Zâtı niteleyen sübûtî kavramlar kıdem ve süreklilik ifade eden yetkinlik sıfatları olup bunlardan kâinatı ilgilendirenler için kelâmcılar tarafından hay, alîm, semî', basîr, kadîr, mürîd, mütekellim şeklinde bir seçim yapılmıştır. Acz ve noksanlık ifade eden selbî veya tenzîhî isimler ulûhiyyete yaraşmayan mânaları O'ndan nefyeden ve bu açıdan Allah'ın ne olmadığını ifade eden kavramlardır. Bunların sayısı pek çoktur. Ebû Bekir İbnü'l-Arabî otuz üç tanesini sıralayarak açıklamaya çalışmıştır el-Emedü'l-aḳṣâ, vr. 16a-58b. Muhteva bakımından tenzîhî isimler içinde yer alması gerektiği halde naslarda Allah'a nisbet edilen bazı kavramlar da vardır. Bunları selbî sıfatların istisnası olarak düşünmek veya haberî sıfatlar diye ayrı bir grup şeklinde mütalaa etmek mümkündür. Yed, vech, nüzûl el, yüz, yukarıdan aşağıya inme gibi beşerî mânalar ihtiva eden bu tür sıfatların yorumuyla ilgili olarak yazılan eserlerden biri de Fahreddin er-Râzî'nin Esâsü't-taḳdîs'idir. Naslarda çeşitli fiil kalıplarıyla zât-ı ilâhiyyeye nisbet edilen esmâ ise pek çok olup bunları da kendi aralarında taksime tâbi tutanlar olmuştur bk. Bağdâdî, Uṣûlü'd-dîn, s. 124-127; el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât, vr. 52a. Esmâ ve sıfât konusunda ilk telif edilen eserlerin müelliflerinden biri olan Ebû Abdullah el-Halîmî Kur'an, sünnet ve icmâ ile sabit olduğunu belirttiği esmâ-i hüsnâyı beş grupta inceler. 1. Ulûhiyyeti inkârı bertaraf etmek amacıyla Allah'ın varlığını kanıtlayanlar. 2. Her türlü şirk anlayışını çürütmek amacıyla Allah'ın birliğini ispat edenler. 3. Teşbih inancını reddetmek amacıyla tenzih ifade edenler. 4. İllet-mâlul ilkesini pekiştirmek amacıyla kâinatın yaratılışını konu alanlar. 5. Tabiatın kendi kendini yönettiği, yahut yıldızlar veya melekler tarafından idare edildiği inancını ortadan kaldırmayı amaçlayan ve bu yönetimi Allah'a havale edenler el-Minhâc, I, 183-185. Halîmî'nin bu tasnifi yukarıda kaydedilen tasnifin değişik bir şekli niteliğindedir. Esmâ-i ilâhiyyenin vâcip zâta nisbeti zaruri, müstahîl zâta nisbeti imkânsız ve câiz nisbet edilmesi de edilmemesi de mümkün şeklinde bir ayırıma tâbi tutulması yukarıdaki tasnife nisbetle herhangi bir farklılık göstermez. Âlimler esmâ-i hüsnâyı, başka varlıklara nisbeti câiz olan ve olmayan isimler olarak da tasnife tâbi tutmuş ve ulûhiyyete has mânalar taşıyan isimlerin dışında kalanların insanlar için de kullanılabileceğini belirtmişlerdir. Abdülkāhir el-Bağdâdî, ulûhiyyete has isimlerin sayısının lafza-i celâl dışında dokuz olduğunu söylemiştir İlâh, rahmân, hâlik, kuddûs, rezzâk, muhyî, mümît, mâlikü'l-mülk, zü'l-celâli ve'l-ikrâm. Bunların dışında kalan isimlerin sınırlı anlamlarla insanları nitelendirmesi câiz görülmüştür Uṣûlü'd-dîn, s. 128. Doksan dokuz ismin sevgi ile korku, lutuf ile kahır açısından yapılan tasnifinde korku ve kahır mânası ihtiva eden dört isim tesbit edilmiştir Hâfıd, müzil, kābız, dâr. Bu kavramlar ilk bakışta kahır ifade eder gibi görünüyorsa da aslında her biri mukabil bir isimle birlikte terkip halinde kullanılmış ve beşer âlemine uygulanan bir dengenin varlığını dile getirmiştir Hâfıd-râfi' alçaltan-yücelten, müzil-muiz zillete düşüren - izzet ve şeref veren, kābız-bâsıt rızkı daraltan veya canlıların ruhunu alan - rızkı genişleten yahut ruhları bedenlerine yayan, dâr-nâfi' zarar veren - fayda veren ayrıca bk. DİA, II, 485. c Esmâ-i hüsnâ etkinliği taalluk bakımından da tasnife tâbi tutulmuştur. Bu açıdan isimler taalluku olan ve olmayan diye başlıca iki gruba ayrılır. Taalluku olmayanlar zât-ı ilâhiyyeyi niteleyen ve sadece O'na münhasır bulunan isimlerdir. Doksan dokuz ismin yarısı bu gruba girer. Ayrıca şey, mevcûd, zât gibi kavramlar da bu grup içinde mütalaa edilir. Diğer isimler ise Allah'ın bütünüyle kâinat ve özellikle insan üzerindeki etkinliğini dile getiren kavramlardır her iki grubun listesi için bk. II, 484-485. Muhyiddin İbnü'l-Arabî, her nesne ve olayın fiilen meydana gelişini sağlayan ilâhî isim sayısının çok olduğunu söyler. Meselâ cevher-i ferdin icadı kādir, düzenli oluşu âlim, alternatiflerinden ayrılması ihtisas mürîd ve zuhur şekli basîr isimlerinin tesirine bağlıdır el-Fütûḥât, II, 124-125. Bununla birlikte İbnü'l-Arabî, kelâmcıların kâinatın yaratılış ve işleyişini açıklayabilmek için tercih ettikleri yedi ismin sıfât-ı sübûtiyye isabetli bir şekilde seçildiğini de kabul eder II, 125-127; IX, 79. Buraya kadar sıralanan esmâ-i hüsnâ tasnifleri bu alana giren çeşitli eserlerde uygulanan tasniflerin belli başlıları olup konunun temel ilke ve yöntemlerini göstermektedir. Kādî Abdülcebbâr'ın el-Muġnî'sinde V, 219-240, Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin İnşâʾü'd-devâʾir'inde s. 27-32 ve Afîfüddin et-Tilimsânî'nin Şerḥu'l-esmâʾi'l-ḥüsnâ'sında vr. 4b-5b daha başka tasnifler de görmek mümkündür. Esmâ-i hüsnânın yüzlerle ifade edilecek kadar çok oluşu İslâm ilâhiyyatı alanında zengin bir malzeme oluşturmuş, ulûhiyyet inancının açıklık kazanmasına, kulun dua, niyaz ve zikirlerle Allah'a yaklaşmasına yardımcı olmuştur. Ancak bu durum zaman zaman bazı teknik problemleri de gündeme getirmektedir. Birçok âyetin son kelimesini esmâ-i hüsnâdan birinin oluşturduğu bilinmektedir. Bunun yanında birçok âyette bu isimlerden iki veya üçü ardarda sıralanmaktadır. Bazı müsteşrikler bu sıralanışın muhteva açısından bir önem taşımadığını zannetmiş ve bu tür tekrarların âhengi sağlamaya yönelik seci görevi yaptığını ileri sürmüşlerdir. Vahiy ürünü olan Kur'ân-ı Kerîm'in erişilmez üstünlüğü i'câz bir yana nâzil olduğu dönemde Arap edebiyatının kaydettiği gelişmelerin hiçbir zaman böyle bir suniliğe ihtiyaç hissettirmeyeceği açıktır. Suat Yıldırım, bu sıralı isimlerin tek tek içermedikleri bazı anlamları bu terkiplerle kazandıklarını ispat etmiş ve bu sıralanışlarıyla ait oldukları âyetlerin mânalarına olan katkılarını açıklamıştır Kur'an'da Ulûhiyyet, s. 67-78. Naslarda yer alan ilâhî isimler içinde anlamları aynı veya birbirine çok yakın olanlar müterâdif var mıdır? Gazzâlî, konunun kendisinden öncekiler tarafından dikkate alınmadığını kaydettikten sonra doksan dokuz isim içinde bazı kelimelerin eş anlamlı görünmesine rağmen gerçekte böyle olmadığını söyler. Meselâ aynı kökten geldikleri için eş anlamlı gibi görünen gāfir, gafûr, gaffâr isimleri Kur'an'da geçmekte, son ikisi doksan dokuz isim hadisinin listesinde de yer almaktadır. Ancak gāfir bağışlayıcılık vasfının sadece mevcudiyetini gösterirken mübalağa sîgaları olan iki isimden gafûr "birden fazla günahı bağışlayan", gaffâr ise "sürekli bağışlayıcı olan" mânasına gelir. Gazzâlî'ye göre doksan dokuz isim listesinde anlam farklılıkları anlaşılamayan, dolayısıyla müterâdif zannedilen kelimeler varsa bunların aslında müterâdif olmadığına inanmak gerekir. Zira bir nevi gereksiz tekrar demek olan eş anlamlılığın nasta yer alma ihtimali yoktur el-Maḳṣadü'l-esnâ, s. 36-38. Muhyiddin İbnü'l-Arabî ise konuya farklı bir açıdan bakmaktadır. Ona göre her isim biri Allah'ın zâtı, diğeri kendi hakikati ve özel muhtevası olmak üzere iki delâlete sahiptir. İsmin zâta müsemmâ delâleti demek, zâtın bütün niteliklerini içermesi ve kendi ufkunda onları temsil etmesi demektir. Bunun içindir ki Kur'ân-ı Kerîm'de ister Allah adına ister rahmân adına, esmâ-i hüsnânın hangisiyle olursa olsun Allah'a dua edilebileceği ifade edilmiştir el-İsrâ 17/110. Her ilâhî isim esmâ-i hüsnânın bütününe delâlet etmeseydi o isimle dua, zikir ve ibadette bulunmak mümkün olmazdı el-Fütûḥât, II, 129-130; III, 297-298, 318. İbnü'l-Arabî'nin, bu görüşüyle esmâ-i hüsnâdan her birini lafza-i celâl gibi zâtî isim kabul ettiği anlaşılmaktadır. Bu ise âlimlerin genel anlayışına, esmânın tasnif ve genel kullanılışına aykırı düşmektedir. Doksan dokuz isim ihtiva eden liste üzerinde yapılan bir tesbitte on dört isim grubunun eş anlamlılık sınırına girdiği, bunların toplam sayısının otuz dörde ulaştığı ve on tanesinin de ortak kökten türediği rahmân-rahîm, gaffâr-gafûr, alî-müteâlî, mâcid-mecîd, kādir-muktedir görülmüştür. Doksan dokuz esmâ-i hüsnâ listesinde yer alan yakın anlamlı veya eş anlamlı isimler HÂLİK BÂRİ' MUSAVVİR MÜBDİ' ALÎM HABÎR LATÎF AZÎM KEBÎR CELÎL AFÜV GAFFÂR GAFÛR ALÎ MÜTEÂLÎ KUDDÛS RAHMÂN RAHÎM GANÎ MELİK HÂFID MÜZİL RÂFİ' MUİZ AZÎZ KAHHÂR KAVÎ METÎN MÂCİD MECÎD KĀDİR MUKTEDİR BÂKĪ VÂRİS Esmâ-i hüsnânın Kur'ân-ı Kerîm'de kullanıldığı her yerde gereksiz tekrar niteliği taşımadığı muhakkaktır. Ancak Gazzâlî'nin önem verdiği doksan dokuzluk listede göze çarpan eş anlamlı veya çok yakın anlamlı isimlerin varlığını inkâr etmek de mümkün değildir. Esasen muhaddislerin ve konuyla ilgilenen âlimlerin çoğunluğuna göre doksan dokuzluk liste Ebû Hüreyre hadisine râviler tarafından sonradan eklenmiştir. Bu sebeple de onu nas olarak kabul etmek mecburiyeti yoktur. Şunu da ilâve etmek gerekir ki söz konusu listede mevcut isimlerin sıralanışı, tekrarları ve diğer hususlarına yönelik itirazlar Gazzâlî'den önce başlamıştır. Sonuç olarak Kur'ân-ı Kerîm'de ve sahih hadislerde yer alan esmâ-i hüsnâ kullanımında gereksiz tekrarın bulunmadığını söylemek gerekir. Esmâ-i hüsnânın muhtevası hakkında bir fikir edinebilmek için doksan dokuzluk listeyi model olarak göz önünde bulundurmak veya isimleri muhtevaya yönelik bir yöntemle tasnife tâbi tutup incelemek gerekir. İlâhî isimlerle ilgili görüşleri kendisinden sonraki birçok âlimi etkileyen Halîmî'nin Allah'ın varlığını, birliğini, yaratıcılığını, benzersiz oluşunu ve kâinatı yönettiğini ifade eden isimler olmak üzere yaptığı beşli tasnifi el-Minhâc, I, 187-209 ikiye indirgemek mümkündür Allah'ın zâtını niteleyenler ve kâinatla ilgisini belirtenler. Ancak insanın kâinat içindeki önemi göz önünde tutularak birinci derecede ona hitap eden isimleri ayrı bir grup halinde mütalaa etmek yerinde olacaktır. Doksan dokuz ismin doksan dördünün çeşitli kelime şekilleriyle Kur'ân-ı Kerîm'de yer aldığını, bunların bütün esmânın ana ilkelerini içerdiğini ve asırlardan beri kabul görüp şöhret bulan bir tertip niteliği taşıdığını dikkate alarak muhtevayı bu listeden takip etmek uygun görünmektedir esmâ-i hüsnânın zâtî, kevnî ve insanla ilgili gruplarına ayrılmış muhtevası bir kompozisyon halinde "Allah" maddesinde zikredilmiştir, bk. DİA, II, 484-485. Aynı muhteva aşağıda şema halinde gösterilmiştir TİRMİZÎ RİVAYETİNDE YER ALIP YAYGINLIK KAZANAN ESMÂ-i HÜSNÂNIN ALFABETİK SIRALANIŞI 1 ADL العدل Mutlak adalet sahibi, aşırılığa meyletmeyen insanla ilgili 2 AFÜV العفوّ Hiçbir sorumluluk kalmayacak şekilde günahları affeden insanla ilgili 3 ÂHİR الآخر Varlığının sonu olmayan zâtî 4 ALÎ العليّ İzzet, şeref ve hükümranlık bakımından en yüce, aşkın zâtî 5 ALÎM العليم Hakkıyla bilen zâtî 6 ALLAH الله Varlığı zorunlu olan ve bütün övgülere lâyık bulunan zâtın özel kapsamlı adı zâtî 7 AZÎM العظيم Zâtının ve sıfatlarının mahiyeti anlaşılamayacak kadar ulu zâtî 8 AZÎZ العزيز Yenilemeyen yegâne galip zâtî 9 BÂİS الباعث Ölümden sonra dirilten kevnî 10 BÂKĪ الباقي Varlığının sonu olmayan zâtî 11 BÂRİ' البارئ Bir model olmaksızın canlıları yaratan kevnî 12 BÂSIT الباسط Rızkı genişleten, ruhları bedenlerine yayan kevnî 13 BASÎR البصير Gören zâtî 14 BÂTIN الباطن Zâtının görülmesi ve mahiyetinin bilinmesi açısından gizli zâtî 15 BEDÎ' البديع Eşi ve örneği olmayan, sanatkârane yaratan kevnî 16 BER البرّ İyilik eden, vaadini yerine getiren zâtî 17 CÂMİ' الجامع Toplayıp düzenleyen, kıyamet günü hesaba çekmek için mahlûkatı toplayan kevnî 18 CEBBÂR الجبّار İradesini her durumda yürüten, yaratılmışların halini iyileştiren zâtî 19 CELÎL الجليل Azamet sahibi kevnî 20 DÂR Zâr الضارّ Zarar veren kevnî 21 EVVEL الأوّل Varlığının başlangıcı olmayan zâtî 22 FETTÂH الفتّاح İyilik kapılarını açan, hakemlik yapan insanla ilgili 23 GAFFÂR الغفّار Daima affeden, tekrarlanan günahları bağışlayan insanla ilgili 24 GAFÛR الغفور Bütün günahları bağışlayan insanla ilgili 25 GANÎ الغنيّ Her şeyden müstağni, kendi dışındaki her şey O'na muhtaç zâtî 26 HABÎR الخبير Her şeyin iç yüzünden haberdar olan zâtî 27 HÂDÎ الهادي Yol gösteren, murada erdiren insanla ilgili 28 HÂFID الخافض Alçaltan, zillete düşüren insanla ilgili 29 HAFÎZ الحفيظ Koruyup gözeten ve dengede tutan kevnî 30 HAK الحقّ Fiilen var olan, mevcudiyeti ve ulûhiyyeti gerçek olan zâtî 31 HAKEM الحكم Son hükmü veren insanla ilgili 32 HAKÎM الحكيم Bütün emirleri ve işleri yerli yerinde olan zâtî 33 HÂLİK الخالق Takdirine uygun bir şekilde yaratan kevnî 34 HALÎM الحليم Acele ile ve kızgınlıkla muamele etmeyen insanla ilgili 35 HAMÎD الحميد Övülmeye lâyık zâtî 36 HASÎB الحسيب Kullarına yeten, onları hesaba çeken insanla ilgili 37 HAY الحيّ Ebedî hayatla diri zâtî 38 KĀBIZ القابض Rızkı tutan, canlıların ruhunu alan kevnî 39 KĀDİR القادر Her şeye gücü yeten, kudretli zâtî 40 KAHHÂR القهّار Yenilmeyen, yegâne galip zâtî 41 KAVÎ القويّ Her şeye gücü yeten, kudretli zâtî 42 KAYYÛM القيّوم Her şeyin varlığı kendisine bağlı olup kâinatı idare eden kevnî 43 KEBÎR الكبير Zâtının ve sıfatlarının mahiyeti anlaşılamayacak kadar ulu zâtî 44 KERÎM الكريم Fazilet türlerinin hepsine sahip zâtî 45 KUDDÛS القدّوس Her eksikten münezzeh zâtî 46 LATÎF اللطيف Yaratılmışların ihtiyacını en ince noktasına kadar bilip sezilmez yollarla karşılayan insanla ilgili 47 MÂCİD الماجد Şanlı, şerefli zâtî 48 MÂLİKÜ'l-MÜLK مالك الملك Mülkün sahibi kevnî 49 MÂNİ' المانع Dilemediği şeyin gerçekleşmesine müsaade etmeyen, kötü şeylere engel olan kevnî 50 MECÎD المجيد Şanlı, şerefli zâtî 51 MELİK الملك Görünen ve görünmeyen âlemlerin sahibi kevnî 52 METÎN المتين Her şeye gücü yeten, kudretli zâtî 53 MUAHHİR المؤخّر Geriye bırakan kevnî 54 MUĞNÎ المغني Zenginlik verip tatmin eden kevnî 55 MUHSÎ المحصي Her şeyi tek tek ve bütün ayrıntılarıyla bilen zâtî 56 MUHYÎ المحيي Can veren kevnî 57 MUÎD المعيد Tekrar yaratan kevnî 58 MUİZ المعزّ Yücelten, izzet ve şeref veren insanla ilgili 59 MUKADDİM المقدّم Öne alan kevnî 60 MUKĪT المقيت Bedenlerin ve ruhların gıdasını yaratıp veren, bilip gücü yeten ve koruyan kevnî 61 MUKSİT المقسط Adaletle hükmeden insanla ilgili 62 MUKTEDİR المقتدر Her şeye gücü yeten, kudretli zâtî 63 MUSAVVİR المصوّر Şekil ve özellik veren kevnî 64 MÜBDİ' المبدئ İlkin yaratan kevnî 65 MÜCÎB المجيب Dileklere karşılık veren insanla ilgili 66 MÜHEYMİN المهيمن Kâinatın bütün işlerini gözetip yöneten kevnî 67 MÜ'MİN المؤمن Güven veren, vaadine güvenilen insanla ilgili 68 MÜMÎT المميت Öldüren kevnî 69 MÜNTAKIM المنتقم Suçluları cezalandıran insanla ilgili 70 MÜTEÂLÎ المتعالي İzzet, şeref ve hükümranlık bakımından en yüce, aşkın zâtî 71 MÜTEKEBBİR المتكبّر Azamet ve yüceliğini izhar eden zâtî 72 MÜZİL المذلّ Alçaltan, zillet veren insanla ilgili 73 NÂFİ' النافع Fayda veren kevnî 74 NÛR النور Nurlandıran, nur kaynağı zâtî 75 RÂFİ' الرافع Yücelten, izzet ve şeref veren insanla ilgili 76 RAHÎM الرحيم Bağışlayan, esirgeyen zâtî 77 RAHMÂN الرحمن Bağışlayan, esirgeyen zâtî 78 RAKĪB الرقيب Gözetleyip kontrol eden insanla ilgili 79 RAÛF الرؤف Şefkatli zâtî 80 REŞÎD الرشيد Bütün işleri isabetli ve hedefine ulaşıcı, irşad edici zâtî 81 REZZÂK الرزّاق Bedenlerin ve ruhların gıdasını yaratıp veren kevnî 82 SABÛR الصبور Çok sabırlı insanla ilgili 83 SAMED الصمد Arzu ve ihtiyaçları sebebiyle herkesin yöneldiği ulular ulusu bir müstağni zâtî 84 SELÂM السلام Esenlik veren zâtî 85 SEMÎ' السميع İşiten zâtî 86 ŞEHÎD الشهيد Her şeyi gözlemiş olarak bilen zâtî 87 ŞEKÛR الشكور Az iyiliğe çok mükâfat veren insanla ilgili 88 TEVVÂB التوّاب Kullarını tövbeye sevkeden ve tövbelerini kabul eden insanla ilgili 89 VÂCİD الواجد Dilediğini dilediği zaman bulan bir müstağni zâtî 90 VÂHİD الواحد Bölünüp parçalara ayrılmaması ve benzerinin bulunmaması anlamında tek zâtî 91 VÂLÎ الوالي Kâinata hâkim olup onu yöneten kevnî 92 VÂRİS الوارث Varlığının sonu olmayan zâtî 93 VÂSİ' الواسع İlmi ve merhameti her şeyi kuşatan zâtî 94 VEDÛD الودود Çok seven, çok sevilen insanla ilgili 95 VEHHÂB الوهّاب Karşılık beklemeden bol bol veren insanla ilgili 96 VEKÎL الوكيل Güvenilip dayanılan insanla ilgili 97 VELÎ الوليّ Yardımcı ve dost insanla ilgili 98 ZÂHİR الظاهر Varlığını ve birliğini belgeleyen birçok delilinin bulunması açısından âşikâr zâtî 99 ZÜ'l-CELÂLİ ve'l-İKRÂM ذو الجلال والإكرام Azamet ve kerem sahibi zâtî Literatür. İnanan her insan Allah ile zihnî ve kalbî bir ilişki içinde bulunur ve bu ilişkisini geliştirmek ister. Öyle anlaşılıyor ki kelâmcılar "sıfât"a dair araştırmalarıyla insanın bu zihnî ihtiyacını karşılamak istemiş, edebî ve tasavvufî literatürde ise esmâ-i hüsnâya dair az çok farklı bir üslûp ve yaklaşımla insanın Allah ile ilgili gönül ilişkisinin zenginleştirilmesi amaçlanmıştır. Şu bir gerçek ki dinler arasında Allah'ın isimleri konusunu mistik tavsiyelerin ötesinde teoloji meselesi haline getiren sadece İslâmiyet'tir. Kur'ân-ı Kerîm'in baştan sona kadar ilâhî isim ve sıfatlarla örülü olduğu görülür. Bu bakımdan Kur'an nazmı metni bütünüyle Allah ile kul arasında cereyan eden aktif bir hitap vasıtasıdır. Bu hitap önce ilâhî âlemden emir ve irşad niteliğinde insana yönelmekte, onun nazargâh-ı ilâhî olan kalbinde teslimiyet ve niyaza bürünerek ulvî âleme yücelmektedir. Zira Kur'an'da Allah'ın emir ve tebligatını ihtiva eden âyetler yanında O'nun esmâ-i hüsnâsı ile kendisine yükselecek dua ve niyazın eğitimi de yer almakta, yeryüzünün insanla şenlendiği tarihten itibaren birçok salih kulun mânevî yücelişlerinden de bol örnekler verilmektedir. İslâm'da Allah-kul ilişkisini en yoğun biçimde düzenleyen namazda günde kırk defa tekrar edilen Fâtiha sûresinde biri özel isim Allah, dördü sıfat sîgası rab, rahmân, rahîm, mâlik, dördü zamir, altısı da fiillerden çıkarılabilecek sıfat ve isim mahmûd, mâbud, müsteân, hâdî, mün'im, gazap olmak üzere toplam on beş kavram esmâ-i hüsnâ çerçevesine girmektedir. Yine namazda tekrar edilen tekbir, tesbih, salât ve selâm gibi metinlerde yer alan kelimelerin çoğu da Kur'an'dan alınmış ilâhî isimlerdir. Rivayet veya dirâyet metoduyla kaleme alınan tefsir kitaplarında gerek esmâ-i hüsnâ terkibinin geçtiği dört âyetin tefsirinde, gerekse muhtelif isimlerin yer aldığı diğer birçok âyette esmâ-i hüsnâ hakkında bilgi verilir. Taberî'nin Câmiʿu'l-beyân'ı ile Râzî'nin Mefâtîḥu'l-ġayb'ı her iki türdeki tefsirler içinde tatminkâr bilgi veren eserlerdendir. Hadis kaynaklarında konuyla ilgili müstakil bir bölüme rastlanmıyorsa da Buhârî'nin "Tevḥîd" ve "Daʿavât", Müslim'in "Ẕikir", Tirmizî'nin "Daʿavât" ve İbn Mâce'nin "Duʿâʾ" bölümlerinin çeşitli bablarında esmâ-i ilâhiyyeyi konu edinen birçok hadis mevcuttur ayrıca bk. Wensinck, Miftâḥu künûzi's-sünne, "duʿâʾ", "ism", "tesbîḥ" Hadis şârihleri arasında özellikle İbn Hacer esmâ-i hüsnâ hakkında çok değerli ve doyurucu açıklamalar yapmıştır meselâ bk. Fetḥu'l-bârî, XI, 218-231. Genellikle Selef âlimleri akaidin ilâhiyyât bölümüyle ilgili konuları esmâ-i hüsnânın ışığı altında açıklamayı ve karşı görüşleri eleştirmeyi tercih etmişlerdir. İbn Hazm'ın el-Faṣl'ı bk. bibl., Takıyyüddin İbn Teymiyye'nin Mecmûʿu fetâvâ'sı içinde yer alan iki ciltlik Kitâbü'l-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât'ı V-VI, Riyad 1381, İbnü'l-Vezîr'in Îs̱ârü'l-ḥaḳ ʿale'l-ḫalḳ'ı bk. bibl. ve Mer'î b. Yûsuf el-Kermî'nin Eḳāvîlü's̱-s̱iḳāt fî teʾvîli'l-esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât'ı nşr. Şuayb el-Arnaût [Beyrut 1406/1985] bu hususta kayda değer örneklerdir. Kelâmcılar da esmâ-i hüsnâya dair eserlerinde kelâm ilminin ilâhiyyât bölümüyle ilgili konularının çoğuna temas etmişlerdir. Bunun en iyi örneklerinden biri Abdülkāhir el-Bağdâdî'nin el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât'ıdır. Müellif eserinin mukaddimesinde kelâmcıların ve nahivcilerin metodunu birleştirdiğini, "ehl-i işaret" ve "ehl-i ibâre"nin inceliklerini bir araya getirdiğini söyledikten sonra Sünnî akîdeye bağlı kalarak tevhid, sıfat, ta'dîl-tecvîr, va'd-vaîd, esmâ ve ahkâm konularına yer verdiğini belirtir vr. 1b. Ebû Hanîfe'den itibaren Allah'ın zâtına nisbet edilen kavramların isim ve sıfat şeklinde tasnife tâbi tutulduğu bk. el-Fıḳhü'l-ekber, mukaddime, konunun Eş'arî ve Mâtürîdî'de daha açık bir şekil aldığı bilinmekle beraber bk. Kitâbü't-Tevḥîd, s. 25, 93; İbn Fûrek, s. 38-59 günümüze kadar ulaşan müstakil esmâ-i hüsnâ eserlerinin ilki lugat ve nahiv âlimi Ebû İshak ez-Zeccâc'a ö. 311/923 aittir Tefsîru esmâʾillâhi'l-ḥüsnâ, bk. bibl.. Kur'an ve Sünnet'teki kullanımlar dahil olmak üzere Arap dilinin gramer ve lugat özelliklerine dayanılarak kaleme alınan bu eseri, müellifin talebelerinden Ebü'l-Kāsım ez-Zeccâcî'nin aynı nitelikteki kitabı takip etmiştir İştiḳāḳu esmâʾillâh, bk. bibl.. Esmâ ve sıfât alanında eser telif eden âlimlerin birçoğunun faydalandığı anlaşılan Ebû Süleyman el-Hattâbî'nin hacimli eseri henüz ele geçmemiştir. Rabat'taki evkaf yazmaları arasında yer alan el-Hizânetü'l-âmme, nr. 1142 kırk varaklık risâle Tefsîrü'l-esmâʾ ve'd-daʿavât; krş. Şeʾnü'd-duʿâʾ; nşr. Ahmed Yûsuf ed-Dekkāk, Dımaşk 1404 kısaca esmâ-i hüsnâya ve ona bağlı olarak çeşitli durumlarda okunacak dualara yer vermektedir. Ebû Abdullah el-Halîmî'nin, başta Beyhakī olmak üzere daha sonraki birçok müellifin kaynağını oluşturan el-Minhâc fî şuʿabi'l-îmân'ı esmâ-i hüsnâya münhasır olmasa da bu sahanın vazgeçilmez kaynaklarından biridir. Ayrıca Abdülkāhir el-Bağdâdî'nin, alanında fevkalâde değer taşımakla birlikte pek tanınmayan el-Esmâʾ ve'ṣ-ṣıfât'ı ile Beyhakī'nin aynı adla anılan eserini de zikretmek gerekir. Abdülkerîm el-Kuşeyrî'ye ait et-Taḥbîr fi't-teẕkîr ise bk. bibl. Eş'arî geleneğinin yanında tasavvufî muhtevaya da yer veren bir eserdir. Esmâ-i hüsnâ ile ilgili müstakil telifler içinde ilk akla gelen eser, Gazzâlî'nin el-Maḳṣadü'l-esnâ fî şerḥi meʿânî esmâʾillâhi'l-ḥüsnâ'sıdır. Müellifin, akıcı üslûbu ve konunun inceliklerine nüfuzu yanında açıklamalarında tasavvufî neşveyi de ihmal etmemesi ve her isimden kulun alabileceği nasibi belirlemeye çalışması esere büyük değer kazandırmıştır. el-Maḳṣadü'l-esnâ daha sonra telif edilen birçok eseri ismine varıncaya kadar etkilemiştir. Gazzâlî'yi Ebû Bekir İbnü'l-Arabî el-Emedü'l-aḳṣâ, bk. bibl., onu da Fahreddin er-Râzî Levâmiʿu'l-beyyinât, bk. bibl. takip etmiştir. Râzî'nin, tefsirindeki açıklamalardan farklı bir muhteva taşımayan eseri de meşhur olmuş, buna karşılık İbnü'l-Arabî'nin zengin bir muhtevaya sahip bulunan kitabı araştırmacıların dikkatini yeni yeni çekmeye başlamıştır. Gazzâlî ve Fahreddin er-Râzî'nin kalemiyle olgun şeklini alan esmâ-i hüsnâ telif türü müteahhir dönemlerde de devam etmiştir. Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin genel olarak ilgilendiği esmâ-i hüsnâ konusunda kendisine nisbeti sahih olan müstakil bir eseri tesbit edilememiştir. Özellikle geniş hacimli el-Fütûḥât'ın çeşitli ciltlerinde yer alıp doğrudan veya dolaylı olarak esmâ ve sıfatı ilgilendiren açıklamalarının bir kısmı kelâm literatürüyle uyum sağlıyorsa da müellifin kendine has ve pek tutarlı görünmeyen görüşleri de mevcuttur bk. el-Fütûḥât, nşr. Osman Yahyâ, "el-Efkârü'r-reisiyye" ve "el-Müfredâtü'l-fenniyye" indeksleri. Bu arada müfessir Kurtubî'nin el-Kitâbü'l-Esnâ fî şerḥi esmâiʾllâhi'l-ḥüsnâ'sına da Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, nr. 691; Pertevniyal, nr. 448 ilgili çalışmalarda sık sık atıfta bulunulmaktadır. Son dönem Türk âlimlerinden Trabzonlu Cûdî Efendi'nin el-Kenzü'l-esnâ fî şerhi'l-esmâi'l-hüsnâ adlı manzum eseri yanında Trabzon 1325; Latin harfleriyle, nşr. Murat Yüksel, İstanbul 1989 günümüz esmâ-i hüsnâ çalışmaları içinde, Ali Osman Tatlısu tarafından büyük ölçüde Gazzâlî ile Râzî'den faydalanılarak kaleme alınan Esmâü'l-Hüsnâ Şerhi 2. bs., Ankara 1957, uzun yıllardan beri Türkiye'de konuyla ilgilenenlerin ihtiyacını karşılamaktadır. Ezher Üniversitesi öğretim üyelerinden Ahmed eş-Şerebâsî'nin Lehü'l-esmâʾü'l-ḥüsnâ'sı, eski kaynakları başarılı bir şekilde özetleyen hacimli bir kitaptır I-II, Beyrut 1402/1981-82. Metin Yurdagür'ün Allah'ın Sıfatları - Esmâü'l-Hüsnâ adlı doktora tezinde İstanbul 1984 Kur'an ve Sünnet ışığında ilâhî isimler incelenmiş, kelâm literatürü açısından da Allah'ın sıfatları konusu işlenmiştir. Suat Yıldırım tarafından kaleme alınan Kur'an'da Ulûhiyyet adlı eserde İstanbul 1987 esmâ-i hüsnâya geniş yer verilmiştir. Dikkatli ve sabırlı bir çalışmanın ürünü olan araştırmada zengin İslâmî literatür yanında Batılı araştırmacıların görüşleri de ele alınmıştır. Halil İbrahim Şener'in Türk Edebiyatında Manzum Esmâü'l-hüsnâlar adıyla hazırladığı doktora tezi esmâ-i hüsnâ konusunda genel ve dokümanter bilgiler de içermektedir bk. bibl.. Mehmet Mustafa Aydın tarafından hazırlanan bir yüksek lisans çalışmasında Mâide sûresinden Mü'minûn sûresinin sonuna, Abdülvedûd Makbûl Hanîf'in yaptığı diğer bir çalışmada ise Nûr sûresinden Kur'an'ın sonuna kadar, âyetlerin bitiminde yer alan esmâ-i ilâhiyye ve bunların dahil olduğu âyetlerin muhtevasıyla olan münasebetleri üzerinde durulmuştur el-Esmâʾü'l-ḥüsnâ ve münâsebetühâ li'l-âyâti'lletî ḫutimet bihâ..., Câmiatü Ümmi'l-kurâ Külliyyetü'd-Da've ve Usûliddîn, Mekke 1409-1410. Bunlardan başka Hüseyin Şahin'in yüksek lisans tezi olarak hazırladığı Esmâ-i Hüsnâ ve Eserleri adlı çalışmada MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü yazma veya basma yetmiş dört eser tanıtılmıştır. Yine yüksek lisans tezi olarak Musa Koçar'ın hazırladığı İmam Mâtürîdî'de Esmâ-i Hüsnâ'da MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Kitâbü't-Tevḥîd ile Teʾvîlâtü'l-Ḳurʾân'da yer alan ilâhî isimler Mâtürîdî'nin bakış açısından işlenmiştir. İslâm telif tarihinde birçok âlim esmâ ve sıfâta dair eserler yazmıştır. Ancak Arapça, Türkçe, Farsça, Urduca vb. dillerde kaleme alınan bu eserlerin hepsini ihtiva eden dokümanter bir çalışma henüz mevcut değildir. Keşfü'ẓ-ẓunûn ve zeylinde 100 civarında kitap ismi yer almakta, çeşitli kütüphanelerin kataloglarında da birçok esmâ-i hüsnâ eserine rastlanmaktadır. Halil İbrahim Şener Arapça, Türkçe, Farsça ve İngilizce'de otuz biri manzum olmak üzere 144 eserin mevcudiyetini tesbit etmiştir DÜİFD, IV, 227. Esmâ-i hüsnâ geleneği müslümanların namazda ve namaz dışındaki dua, niyaz ve zikir ibadetleri, tarikatların kendilerine has evrâd ve zikirlerinden başka edebiyat ve sanatta da varlığını göstermiştir. Türk şiirinde ilâhî isimler üzerinde yapılan sınırlı bir çalışmada Anadolu sahası dışında kırk altı, Anadolu halk şiirinde yirmi, tekke şiirinde kırk dokuz, divan şiirinde de kırk sekiz isim kullanılışlarıyla birlikte gösterilmiştir Şener, Türk Edebiyatında Manzum Esmâü'l-hüsnâlar, s. 91-115. Türbe, medrese vb. binalarda, hatta müslümanların kullandığı eşya ve âletlerde bazı isimlerin yer aldığı bilinmektedir. Özellikle cami, müze ve şahısların özel koleksiyonlarında esmâ-i hüsnâ levha ve yazıları hat sanatının nâdide örneklerini teşkil etmektedir. Kur'ân-ı Kerîm'de bizzat bu ilâhî vahyin şifa olduğu ifade edilir bk. Yûnus 10/57; el-İsrâ 17/82; Fussılet 41/44. Bu tür âyetlerin genel muhtevasına bakıldığında buradaki şifanın inkâr ve sapıklık gibi mânevî hastalıklar için söz konusu olduğu anlaşılır. Bununla birlikte ilk dönemlerden itibaren Kur'an'ın bedenî hastalıklara da şifa olabileceğine inanılmıştır. Büyük çoğunluğu Kur'an'da yer alan esmâ-i hüsnâdan bu maksatla da faydalanılabileceği kabul edilmiş ve bazı isimlerin özel tesirleri olabileceği umulmuştur bk. HAVAS. İslâm öncesi din ve inançlarının da etkisiyle oluşan cin çağırma, muska yazma, tütsüleme ve büyü uygulamalarında esmâ-i hüsnânın da kullanıldığı bilinmektedir. Zaman zaman suistimallere ve hurafelere kadar varan bu tür uygulamalarla naslarda ve ilmî literatürde yer alan esmâ-i ilâhiyye arasında bağlantı kurmak mümkün değildir. Esmâ-i hüsnâdan "Allah" lafzı ile sadece zât-ı ilâhiyyeye delâlet eden diğer kelimelerin Allah'tan başkasına ad olması câiz görülmemiştir Bu şartlar çerçevesinde daha çok "abd" kelimesiyle oluşturulan birçok terkip müslüman çocukların özel adlarını teşkil etmiştir. İlâhî isimlerden de rahmân, rahîm, latîf gibi sevgi ve rahmet bildirenler tercih edilmiştir. Abdürrezzâk b. Ahmed el-Kâşânî, esmâ-i ilâhiyyenin tecellilerine mazhar olanları "abâdile" Abdullahlar kelimesiyle niteledikten sonra doksan dokuz ismin her birinden abd kelimesiyle bir terkip meydana getirmiş ve bunları Allah yolundaki makamların sahibi olarak kabul etmiştir Iṣṭılâḥâtü'ṣ-ṣûfiyye, s. 91-123. Kaynak Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi reklam Esma isminin anlamını, Esma isminin analizini ve Esma ismiyle ilgili birçok bilgiyi bu sayfadan öğrenebilirsiniz. Hızlı menüden istediğiniz kısma geçiş yapabilirsiniz. Esma İle İlgili BilgilerEsma isminin cinsiyeti Kız, PembeEsma isminin kökeni ArapçaEsma ismi Kuran’da geçiyor mu? ✔Evetreklam Hızlı MenüEsma İsminin AnlamıEsma İsminin İstatistikleriEsma İsminin ResmiEsma İsminin NumeraolojisiEsma İsminin Anlam FalıEsma İsminin Kader Sayısı Ve Kişilik ÖzellikleriEsma İsminin AnaliziEsma İsminin Anlam YorumuEsma İsmi Caiz Mi?Esma İsmili ÜnlülerEsma İsminin Arapça YazılışıEsma İsminin Çince YazılışıEsma İsminin Japonca YazılışıEsma İsminin Hiyeroglif Mısır YazılışıEsma İsminin Parmak Alfabesiyle YazılışıEsma İsminin Anlamıreklam Esma isminin anlamı, Esma ne demektir, Esma ne anlama gelir? Esma isminin anlamı1. Adlar. 2. Kulaklar, işitme. – Esmaü’l-Hüsna Allah’ın güzel isimleri. – Hz. Esma Hz. Ebu Bekir’in kızı, Hz. Aişe’nin isminin sözlük anlamı ç. a. esma esk. Adlar, esma Cinsiyet KızAdlar, İl İl, Kaç Tane Esma var?Esma İsminin İstatistiklerireklam Esma isminin Türkiye sıralaması 504Türkiye’de kaç tane Esma isminden var? kaç tane Esma isminden var? 22463Esma isminin kullanım sıklığı Türkiyede her 595 kişiden birinin ismi isminin harf sayısı 4 Türkiyede En Çok Kullanılan İsimler İçin TıklayınEsma İsminin ResmiEsma ismi bir resim olsaydı nasıl görünürdü? Bu eğlenceli fikir Türkiye’de sadece olarak bizde! Esma isminin anlamından yola çıkarak şöyle bir resim hazırladık. Cinsiyete takılmayın. =Esma İsminin Numeraolojisireklam Esma isminin baş harflerine karşılık gelen alfabe sııra numaralarının toplamı olan numeraloji sayısına aşağıdan İsminin Anlam Falıreklam Esma isminin falına baktık ve sonuçları sizin için derledik!Karakterinizin en belirgin özelliği özgürlükçülük. Bir kişiye ya da bir yere bağlanmaktan hoşlanmıyorsunuz. Monoton bir yaşam size göre değil. Bulunduğunuz ortam sizi mutlu ediyor olsa bile, oraya bağlanmak istemiyorsunuz. Hayatınızın her alanında böyle davranıyorsunuz. Kısıtlanmayacağınız işlerde çalışmak istiyorsunuz. Özgürlüğünüze gelen en ufak bir tehdit istifa etmenize neden olabiliyor. Bu nedenle, "kendi işinizi kurma ve patron olma" taraftarısınız. Baskıcı bir aileye sahipseniz genç yaşta evden ayrılabilirsiniz. Kimsenin size karışmadığı, rahat bir yaşam kurmak istiyorsunuz. Özgürlüğünüze olan düşkünlüğünüz karşı cinsle olan ilişkilerinizi de etkiliyor. Kıskanç ve sizi kısıtlayan biriyle beraber olmanıza imkan yok. Aradığın özellikler ise "neşe ve zeka"Esma İsminin Kader Sayısı Ve Kişilik ÖzellikleriEsma isminin kader sayısını bulurken aşağıdaki tablodaki rakamları izlemelisiniz. Esma isminin her harfine karşılık bir kader rakamı belirlenmiştir. Bunların toplamı Esma kader sayısını 5 + s 1 + m 4 + a 1 = => 1+1 = 2Kader sayınız 2. Şimdi kader sayınıza göre numeroloji yorumunuzu Numeroloji AnaliziMümkün olan en iyi ortaklardan birisisiniz. Sevgi dolu bir kalbiniz var ve barış yanlısı bir karaktere sahipsiniz. Olan biteni eleştirmekten kaçınmıyorsunuz ve eleştirilerinizi yaparken kimseyi kırmamaya önem gösteriyorsunuz. İlişkilerinizde aşırı bağımlısınız. Ayrıca etrafınızda gelişen olaylara çok duyarlı davranıyorsunuz. Çok fazla detaycısınız ve bunun zararlarını görmektesiniz. Aşırı detaycılıktan kaçınmalı ve yalnız İsminin AnaliziEsma isminin analizi baş harflerinin taşıdığı anlam ile dünyası çok karışıktır. Üzüntü ve sevinci bir arada yaşayabilir ve bundan rahatsızlık kurmak onun için bir eğlencedir. Ve bunu yaparken aşırıya kaçmaktan hiç korkmaz. ve zeki olduğu kadar başarılıdır. Özellikle ticaret faaliyetlerini sever ve başarılı algılama duygusu gelişmiştir. Mantıklı düşünme en üst gizil gücünüz paylaşımcılıktır. Sempatinizi ve anlayışınızı geliştirmeyi öğrenmelisiniz. Paylaşım sadece iki kişi arasında olmaz, gurup içinde işbirliği yapmayı öğrenin. Nazik ve saygılı olun, siz titiz ve arkadaş canlısı bir kişisiniz. Evrensel barışı sağlamak için çalışacaksınız. Paylaşımcılık her zaman için sadece iki kişi arasında değildir, bu ortaklığı tüm evrene hayatınızı paylaşanlar arasında uyum yaratarak ortaya koyacaksınız. Her zaman geri planda kalmayı tercih ediyorsunuz. Tinsel çalışmalarınızı kollektif olarak yapacaksınız. Duygusal doğanız sizi yeteneklerinizi gizleyecek kadar mütevazi yapıyor. Hayata ilgisizlikle bakmaya çalışın, aksi takdirde aşırı duygusal tepkileriniz size zarar verebilirEsma İsminin Anlam Yorumuİsimler kendisini taşıyan kişiye bazı özellikler katar. Esma isminin sizi anlatan, kişiliğinizi yansıtan bazı özellikleri İsmi Caiz Mi?Esma ismini çocuğuma koyabilir miyim, anlamı uygun mu diye düşünüyorsanız, aşağıda araştırmalarımızın sonucunu görebilirsiniz. Dinen caiz olup olmadığına ve konulabilir olup olmadığına dikkat etmeniz ne güzel.✔ Esma ismi caiz olmayan isimler listesinde yok. Yani bu ismi çocuğunuza koyabilirsiniz. Fakat isim koyarken Esma isminin anlamına dikkat edin!reklam Esma İsmili ÜnlülerEsma isimli ünlüleri, içinde geçen veya Esma isminin anlamına benzeyen terimleri araştırdık. Bu ilginç bilgilere aşağıdan 99 ismi Allah’ın isimleri ya da Allah’ın 99 ismi Arapçaاَلأَسْماَءُ الْحُسْنَى, El Esmâ ül Hüsnâ / En Güzel İsimler, Kur’an ve hadislerde Allah’a izâfe edilen fiil veya sıfatlardan türetilmiş veya doğrudan Allah’ı ifâde amacıyla kullanılmış olan isimlerdir. Esma Recepova Esma Recepova Makedonca Есма Реџепова, dünyaca ünlü Roman kökenli Makedon sanatçı, derlemeci ve şarkı sözü yazarı. Esmahanım, Akçakoca Esmahanım, Düzce ilinin Akçakoca ilçesine bağlı bir Sultan Abdülaziz’in kızı Esma Sultan d. 1873 – ö. 1899 Osmanlı padişahı Abdülaziz’in bir Sultan III. Ahmet’in kızı Esma Sultan d. 14 Mart 1726 – ö. 13 Ağustos 1788 Osmanlı padişahı III. Ahmet’in Sultan I. Abdülhamit’in kızı Esma Sultan d. 17 Temmuz 1778 – ö. 9 Haziran 1848 Osmanlı padişahı I. Abdülhamit’in Sırrı Grbavica, 2006 Almanya, Avusturya, Bosna-Hersek, Hırvatistan yapımı drama filmi. Türkiye’de Grbavica, Esma’nın Sırrı adıyla gösterime girmiştir. Esma Sultan Esma Sultan Osmanlı tarihinde adı geçen aynı adı taşıyan birden fazla padişah kızlarından herhangi biri olabilirEsma Sultan Yalısı Esma Sultan Yalısı, İstanbul, Ortaköy’deki sahil İsminin Arapça YazılışıEsma isminin Arapça dilinde ve Arap alfabesiyle yazılışına aşağıdan ulaşabilirsiniz. اسمهEsma İsminin Çince YazılışıEsma isminin Çince dilinde ve Çin alfabesiyle yazılışına aşağıdan ulaşabilirsiniz. Not Çince anlamı Esma İsminin Japonca YazılışıEsma isminin Japonca dilinde ve Japon alfabesiyle yazılışına aşağıdan İsminin Hiyeroglif Mısır YazılışıEsma isminin eski Mısır’da nasıl yazıldığını merak ediyor musunuz?Esma İsminin Parmak Alfabesiyle YazılışıEsma isiminin Türk işaret dilinde ve parmak alfabesiyle yazılışını aşağıdaki hareketli resimlerle öğrenebilir ve işitme engelli sağır insanlara isminizi İsim ArayınEsma anlamı ile yetinmeyip tanıdıklarınızın da isminin anlamını öğrenin. Ve onları Tepki Ver!Beğen Kalp Hahaha Oha Üzüldüm Yuh2417451

esma nın yanına yakışan isimler